BRONINA

Bronina, stara średniowieczna wieś wymieniana w dokumentach z XIII i XIV w. — stanowiła bowiem uposażenie klasztoru norbertanów w Bus­ku — położona jest u podnóża rozległych wzgórz przebiegającego tu fałdu wójczańsko-pińczowskiego.Z zalesionych wzgórz rozciąga się szeroki widok na południe, sięgający doliny Nidy. We wrześniu 1939 r. w Broninie toczyły się zaciekłe walki mię­dzy oddziałami Krakowskiej Brygady Kawalerii a V niemiecką armią pancerną, które spowodowały zni­szczenie wsi. Po wojnie wieś dźwignęła się z ruin. Prócz dwóch przydrożnych figur z pocz. XIX w. w Broninie nie ma innych zabytków. Za wsią od wygodnej drogi biegnącej na Tarnów, skręca w lewo droga do Widuchowej (4 km), Bud (7 km) i Janiny (8 km).W Widuchowej można zwiedzić leżący na wzgórzu ko­ściółek zbudowany w 1791 r., murowany, późnobaro-kowy i stary dwór zbudowany w 1620 r., późnorenesan-sowy. Jest to budowla piętrowa na rzucie kwadratu. Na parterze podcienia arkadowe, wewnątrz sklepienia koleb­kowe i kolebkowo-krzyżowe. Sklepienie w sieni ze zwor­nikami w formie renesansowych rozet. Do Jednej z Izb wiedzie ładny portal późnorenesansowy.Budy, ze względu na przepięknie położone wśród sosno­wych lasów jezioro, są miejscem niedzielnego wypoczynku mieszkańców Buska.W Janinie znajduje się kościół z 1822 r. w stylu klasycystycznym. Parafia istniała tutaj jeszcze w XII w. i stąd wywodził się założyciel klasztoru w Busku — ry­cerz Dzierżko.Po opuszczeniu Broniny kierujemy się na wschód, ku widniejącym przed nami na wzgórzach zabudo­waniom Szczaworyża, nad którymi bieleje wieża kościoła szczaworyskiego. Po lewej stronie szosy wi­dać kopulaste gipsowe wzgórza, które ludność naz­wała Czarownicą i Kamienną Górą. Należą one do wypiętrzenia wójczańsko-pińczowskiego, które w Szczaworyżu przechodzi w kierunku południowo–wschodnim i dalej biec będzie po prawej stronie szosy.Wieś powstała zapewne bardzo wcześnie, skoro już w XIV wieku mamy o niej liczne źródłowe wzmianki. Obecny kościół parafialny zbudo­wany został około 1630 r. w stylu późnorenesanso-wym. Posiada on elementy gotyckie w prezbiterium i późnobarokowe kaplice, zbudowane w XVIII w.Prezbiterium nakryte w interesujący sposób ko­pułą, na niej latarnia późnorenesansowa, nakry­ta kamienną kopułką. Portal z kruchty do nawy póź­norenesansowy z ok. 1630 r. Nawa sklepiona ko­lebkowo o dekoracji sklepienia w tzw. typie kalis-ko-lubelskim. Ołtarz główny rokokowy, boczne wczesnobarokowe. Reszta wyposażenia wnętrza póź-nobarokowa. Kilka epitafiów wczesnobarokowych i barokowych. Od zachodu wieża późnorenesanso­wa — piękne obramienia okien.Obok kościoła przy murze zachodnim znajduje się budynek o charakterze baszty, podparty szkarpami. To pozostałość po dawnej plebanii, zbu­dowanej w 1660 r.W rejonie Buska istnieją bardzo liczne źró­dła słodkiej wody, skąd za pomocą rurociągu zbudowanego w 1957 r. woda sprowadzana jest do Buska. We wsi mieści się szkoła siedmioklasowa, posterunek MO i kilka sklepów GS.Już w XV wieku Smogorzów notowany jest w kro­nikach kościelnych. Stanowił wtedy własność rodu Smogorzewskich herbu Powała. W XVII w. wieś znalazła się w rękach Łęckiej z domu Romiszowskiej, poślubionej później przez słynnego pamiętnikarza Jana Chryzostoma Paska, który mieszkał w smo-gorzowskim dworku w latach 1670—71. Smogorzów stanowił jego własność przez 20 lat. W czasie dru­giej wojny światowej wieś została poważnie zni­szczona. Po zabytkowym dworze nie pozostały na­wet ruiny, ocalał jedynie podworski park oraz dwie rzeźby figuralne barokowe z dawnej bra­my wjazdowej. Po opuszczeniu wsi droga pnie się na rozległe wzgórza, z których roztacza się piękny widok na północny wschód i Stopnicę.Z rozległych wzgórz pasma wójczańsko-pińczow-skiego schodzimy w kierunku starej, historycznej miejscowości — Stopnicy. Miasto położone jest nie­zwykle malowniczo w pobliżu wzgórz, nad niewiel­kim strumykiem, wpadającym do rzeki Sanicy.Stopnica była starą wsią, należącą do króla, obok której znajdowało się wczesnopiastowskie grodzisko. Tutaj Bolesław Wstydliwy wydał w 1275 r. przy­wilej dla klasztoru w Wąchocku.W 1362 r. za panowania Kazimierza Wielkiego Stara Stopnica otrzymała przywilej miejski, wzoro­wany na organizacji miasta Środy w Wielkopolsce i stąd zwany średzkim. W tym okresie zbudowano tu obszerny zamek, liczne murowane budowle oraz nowy kościół parafialny, przy którym mieszkali misjonarze. Miasto otrzymało liczne przywileje rze-mieślniczo-handlowe, które przyczyniły się do dal­szego rozwoju miejscowości.Do czasów „potopu szwedzkiego” Stopnica była jeszcze żywym ośrodkiem gospodarczo-handlowym pobliskich rejonów. W 1657 i. wtargnęli tu Szwedzi, którzy złupili i zniszczyli kwitnącą niegdyś Stop­nicę.W czasie pierwszej wojny światowej, miasto nie uległo większym zniszczeniom, ale druga wojna światowa zamieniła je w stertę gruzu. Już we wrze­śniu 1939 r. toczyły się w Stopnicy silne walki Kra­kowskiej Brygady Kawalerii z oddziałami V nie­mieckiej armii pancernej, w czasie których spłonę­ła znaczna część Rynku i przyległych ulic. W okre­sie okupacji walczyły w tych okolicach liczne od­działy partyzanckie. W lipcu 1944 r. wkroczyły tu oddziały Armii Czerwonej. W pobliżu miasta prze­biegała przez 6 miesięcy linia frontu i toczyły się zaciekłe walki, które zamieniły miasto w gruzy. W 8 tysięcznym mieście nie ocalał ani jeden dom. Po wojnie, dzięki pomocy Państwa, Stopnica powo­li odradza się z ruin.Z funduszów SFOS zbudowano tu piękną szkołę, odbudowano drogi, most i liczne domy mieszkalne oraz zelektryfikowano miasto. Zbudowano także me­chaniczną piekarnię.Do najpiękniejszych zabytków średniowiecza, któ­re przetrwały do naszych czasów po rekonstruk­cjach i odbudowie, należy kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła. Jest to budowla, która powstała w 1362 r. z fundacji Kazimierza Wielkie­go. W 1944—45 r. kościół został zniszczony w 80 procentach. Intensywna odbudowa tego cennego zabytku trwa do chwili obecnej.Jest to budowla dwunawowa kamienna, jedna z licznej grupy cennych kościołów dwunawowych ziemi kieleckiej. Od północy przylega renesansowakruchta z pięknym portalem oraz późnogotycka kaplica Sw. Anny, od zachodu kruchta gotycka i wieżyczka ze schodami na chór muzyczny. Wspor­niki i zworniki pierwotnego sklepienia krzyżowo–żebrowego pokryte są rzeźbą. Na jednym ze zwor­ników widnieje głowa Kazimierza Wielkiego, na po­zostałych przeważnie herby. W ścianie prezbiterium zachowane antepedium gotyckie pokryte płasko­rzeźbami. Kaplica M. B. Różańcowej z kopułą na pendentywach. Kilka gotyckich portali i baroko­wych tablic epitafijnych.W prowizorycznym kościele (barak drewnia­ny) wystrój późnobarokowy.Kościół i klasztor Reformatów z 1 poł. XVII w. zniszczony został w 1945 r.W Stopnicy można zobaczyć ruiny murowanego barokowego kościoła zbudowanego w 2 poł. XVII w. z fundacji Stefana Bidzińskiego — wojewody san­domierskiego. Wewnątrz kościoła znajdują się licz­ne grobowce marmurowe i epitafia (jedno z por­tretem Barbary Lanckorońskiej, zmarłej w 1649 r.).W Stopnicy istnieją także ruiny dawnego zamku, zbudowanego jeszcze za Kazimierza Wiel­kiego, a odnowionego w 1661 r. przez starostę stop-nickiego, Jana Klemensa Branickiego. Poważnie rozbudowany przez gen. Eliasza Wodzickiego w 1783 r. zamek został zniszczony w czasie działań wojennych i obecnie zobaczyć można tylko jego ru­iny bez dachu.W chwili obecnej Stopnica leczy rany zadane przez wojnę.Istnieje tu siedmioklasowa szkoła, ośrodek zdro­wia, posterunek MO, poczta, biblioteka, przystanek PKS oraz kilka sklepów i punktów usługowych.Stopnica może być bazą do odbycia dwu ciekawych wy­cieczek, których celem będzie poznanie starych, historycz­nych miejscowości — Oleśnicy i Pacanowa.Oleśnica to stara osada rzemieślniczo-rolna leżąca w od­ległości 9 km na wschód od Stopnicy. Miejscowość ta oder’ grała w naszej historii niepoślednią rolę i była wielokrot­nie wspominana w rocznikach kościelnych, bullach i si­nych dokumentach. Stanowiła ona gniazdo rodowe możne­go rodu Oleśnickich herbu Dębno, który odegrał dużą ro­lę w naszej historii.Już w 1326 r. istniała tu wieś założona na prawie pol­skim. W Oleśnicy przyszedł na świat późniejszy kardynał i polityk Zbigniew Oleśnicki, który swej wsi nadał w XV w. przywileje miejskie i zabiegał o gospodarczy rozwój nowo powstałego miasta.W XVI w. Oleśnica przeszła w ręce Zborowskich, go­rących zwolenników reformacji. Dzięki Piotrowi Zborow­skiemu — kasztelanowi brzeskiemu oraz jego bratu Mar­cinowi, do Oleśnicy wprowadzono kaznodzieję Marcina i zamieniono miejscowy kościół na zbór kalwiński (1563— 1619).W okresie „potopu szwedzkiego” (1655—1660) miasto jest wielokrotnie niszczone i rabowane przez walczące strony. Zniszczenia wojenne i brak możnej protekcji wpłyną na przyspieszenie procesu upadku miasta, którego nie zatrzy­mają liczne przywileje nadane przez Augusta II Mocnego z 1724 r. i Stanisława Augusta Poniatowskiego z 1780 r.W 1854 r. wybuchł w miasteczku groźny pożar trawiący znaczną jego część. Poważnym ciosem dla Oleśnicy będzie „ukaz” carski w 1860 r., który pozbawił ją praw miejskich.W końcu XIX w. osada liczy 1500 mieszkańców 1 200 budynków mieszkalnych.W okresie międzywojennym następuje poważne ożywie­nie gospodarcze osady, spowodowane rozwojem rzemiosła. Wojna przyniosła Oleśnicy liczne zniszczenia.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments