CHEŁM

Miasto wojewódzkie, około 50 tys. mieszkańców, po­łożone na wschodnim skraju Pagórów Chełmskich. Przez miasto przebiega trasa samochodowa T-12 (Radom—Lu­blin—Chełm—Kowel). Jest węzłem kolejowym na linii Warszawa—Dorohusk—Kowel oraz na linii Chełm—Wło­dawa. Odległość od Warszawy — 250 km. Przez miasto przepływa rzeka Uherka, lewy dopływ Bugu.Chełm jest jednym ze starszych miast w Polsce. We­dług Jana Długosza gród chełmski istniał już w XI wie­ku, a wykopaliska każą cofnąć jego dzieje jeszcze bar­dziej w przeszłość. Dziś nie budzi już wątpliwości, że był on jednym z Grodów Czerwieńskich i że ongiś sta­nowił posiadłość plemienia Lędzian. W 981 roku Grody Czerwieńskie zostały podbite przez księcia kijowskiego Włodzimierza I, lecz Bolesław Chrobry odzyskał je w 1018 roku. Wkrótce jednak książęta kijowscy znowu za­jęli te ziemie. Około 1240 roku książę halicko-włodzi-mierski Daniel Romanowicz, chcąc uniknąć prześladowań ze strony Tatarów, którzy wówczas kontrolowali całą Ruś, przeniósł swą stolicę do Chełma. Na miejscu daw­nego grodu Lędzian, usytuowanego na wysokim nasypie, wzniósł warowny zamek. U jego podnóża szybko rozro­sła się osada. Tu też przeniósł z Uhruska biskupstwo obrządku wschodniego i zbudował świątynię na Górce. Chełm był często niszczony przez pożary i najazdy. W późniejszym okresie został on stolicą księstwa dzielnico­wego chełmsko-bełskiego (inaczej zwanego ziemią czer­wieńską). W latach 1340-1366 znalazł się pod panowa­niem książąt litewskich. Usiłowania Kazimierza Wiel­kiego zmierzające do odzyskania tej dzielnicy nie powio­dły się. W latach 1366-1376 stanowił lenno polskie, a na­stępnie do 1387 roku był pod panowaniem węgierskim. W roku 1387 królowa Jadwiga odzyskała te ziemie wraz z Chełmem, przyłączając je już na stałe do Polski.W 1392 roku Władysław Jagiełło nadał Chełmowi prawa miejskie. Mieściła się tu siedziba kasztelanii i sta­rostwa grodowego. Od roku 1359 był stolicą diecezji rzymskokatolickiej. Od końca XVI wieku (po unii brze­skiej) miasto stanowiło siedzibę biskupstwa unickiego. W okresie walk narodowowyzwoleńczych społeczeństwo regionu chełmskiego czynnie uczestniczyło w walkach z zaborcami, a Chełm w czasie insurekcji kościuszkow­skiej i powstania styczniowego był ważnym ośrodkiem powstańczym. „Herbem miasta jest srebrny niedźwiedź kroczący w prawo, pod trzema zielonymi dębami, w polu zielonym.W roku 1877 uruchomiono Unię kolejową, co w zasad­niczy sposób wpłynęło na rozwój miasta. Kolejny okres rozkwitu miał miejsce w latach 1928-1939 dzięki budo­wie osiedla dyrekcji kolejowej. Od 1915 roku działało tu gimnazjum polskie. Pewne ożywienie ruchu kulturalne­go spowodowało założenie w 1933 roku pisma poetyckie­go „Kamena”, wokół którego poczęła skupiać się postę­powa inteligencja regionu. Wydawany był także miej­scowy dziennik o charakterze informacyjnym.Bolesne ciosy zadała miastu ostatnia wojna i okupa­cja hitlerowska. W styczniu 1940 roku Niemcy wymor­dowali pacjentów szpitala dla psychicznie chorych. W mieście utworzono dwa obozy jenieckie, w których zgi­nęło ponad 100 tys. żołnierzy radzieckich, jugosłowiań­skich, francuskich i włoskich. Więzienia były przepeł­nione, przeprowadzano aresztowania i masowe egzekucje.W mieście bardzo szybko powstał ruch oporu. Tuż po klęsce wrześniowej zawiązał się Związek Obrońców Ojczyzny, który w roku 1940 połączył się z ZWZ. W 1942 roku powstało ogniwo Robotniczo-Chłopskiej Organizacji Bojowej. W Chełmie mieściła się Komenda Obwodu AK i Dowództwo Obwodu BCh. Tu organizował się lewico­wy ruch oporu. Dnia 4 maja 1943 roku w Chełmie po­wstał Komitet Powiatowy PPR.22 lipca 1944 roku do miasta wkroczyły jednostki 69 Armii, 2 Armii Pancernej i 7 Korpus Kawalerii wojsk radzieckich. Za nimi przybyły oddziały I Armii Wojska Polskiego. Przez 10 dni w Chełmie miał swą siedzibę Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego — rząd Polski Ludowej. Przez pierwsze dni wolności Chełm stał się stolicą kraju. W dniu 22 lipca 1944 roku został ogłoszo­ny w Chełmie wiekopomny Manifest do Narodu Polskie­go, program budowy nowej Polski, państwa robotników i chłopów. Tu sformowana została Szkoła Oficerów Ar­tylerii i Oficerska Szkoła Wojsk Pancernych.Po wyzwoleniu w regionie chełmskim, podobnie jak na całej Lubelszczyźnie, nasilenie aktów dywersji, mor­dów politycznych i zbrojnych napadów ze strony reak­cyjnych ugrupowań polskich i ukraińskich było szczegól­nie duże. Zginęło wówczas wielu funkcjonariuszy służ­by bezpieczeństwa i działaczy politycznych. W dniu 13 października 1944 roku dokonano zamachu na zastępcę komendanta powiatowego MO w Chełmie Aleksandra Demczuka. 6 czerwca 1945 roku z rąk zgrupowania NSZ pod dowództwem „Szarego” zginęły 194 osoby we wsi Wierzchowiny. W dniu 16 czerwca 1946 roku został za­mordowany starosta chełmski Stefan Flis. 20 maja 1951 roku z rąk „Żelaznego” zginął w pobliżu wsi Wytyczno Ludwik Czugała, przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie.W Polsce Ludowej, po trudnych latach powojennej odbudowy, Chełm jest liczącym się w kraju ośrodkiem przemysłowym (kombinat cementowy, zakłady obuwia, zakłady przemysłu rolno-spożywczego i lekkiego), a tak? że centrum życia gospodarczego i kulturalnego regionu.Na terenie miasta znajduje się wiele pomników wzniesionych ku czci tych, którzy zginęli w czasie II wojny światowej:przy ul. Okszowskiej, gdzie od roku 1941 istniał obóz jeniecki i gdzie straciło życie około 100 tysięcy żoł­nierzy radzieckich, jugosłowiańskich, włoskich usta­wiony został granitowy nagrobek z tablicą informa­cyjną;w podmiejskim lesie zwanym Borkiem kamienne py­lony znaczą miejsce cmentarza jeńców różnych naro­dowości zamordowanych przez hitlerowców oraz ta­blica upamiętniająca miejsce straceń;• w Kumowej Dolinie pod Chełmem (przy szosie rejo-wieckiej) w miejscu straceń wystawiony został gra­nitowy pomnik;przy ul. Lwowskiej w ścianie muru, pod którym hitle­rowcy zamordowali kilkudziesięciu Polaków, wmu­rowana jest pamiątkowa tablica;na tyłach szpitala przy ul. Wygon w miejscu pogrze­bania pacjentów szpitala psychiatrycznego zamordo­wanych przez Niemców wznosi się kopiec z pamiąt­kowym nagrobkiem;mauzoleum w dzwonnicy na Górce kryje prochy ofiar terroru hitlerowskiego, czarne kamienne tablice upa­miętniają miejsca straceń i nazwiska ofiar;przy ul. Odrodzonego Wojska Polskiego na stokach wzniesienia usytuowany jest cmentarz wojenny z lat 1939-1944;na terenie parku szkolnego I Liceum Ogólnokształcą­cego im. S. Czarnieckiego położono ku czci nauczy­cieli i uczniów pomordowanych w czasie okupacji pa­miątkowy kamień;w budynku Technikum Mechanicznego przy ul. ZWM(w holu) jest wmurowana tablica upamiętniająca ab­solwentów i nauczycieli szkoły, którzy zginęli w cza­sie okupacji;• mosiężna tablica na budynku stacji kolejowej po­święcona jest pamięci kolejarzy chełmskich, którzy zginęli w latach 1939-1944.ZABYTKI: Wczesnośredniowieczne lędziańskie gro­dzisko, zwane Wysoką Górką, miejsce zamku Daniela, a następnie Kazimierza Wielkiego, pochodzi z okresu Grodów Czerwieńskich. Zachował się wysoki nasyp ziemny oraz skryte pod murawą fundamenty i frag­menty kamienno-drewnianych konstrukcji, a także ka­mienna studnia z XIII wieku.Kościół popijarski w Chełmie, zaliczony do zabytków tzw. grupy zerowej, wzniesiony został w latach 1753-1763 z fundacji Andrzeja Wolskiego i Wacława Rzewuskie­go według projektu znanego architekta Pawła Fontany, późnobarokowy, typu centralno-podłużnego. Elementem charakterystycznym dla tej grupy budowli są przede wszystkim nawy w kształcie zbliżonym do elipsy, z ota­czającym je wieńcem kaplic. Są one połączone ze sobą przezroczami arkadowymi, tworząc pozorne nawy bocz­ne. Występuje tu typowe dla baroku bogactwo detali architektonicznych: gzymsów, pilastrów, arkad, belko-wań, przezroczy i kapiteli. Wrażenie potęguje wspaniała polichromia pędzla Józefa Mayera. Bogate wyposażenie wnętrza — obrazy i rzeźby z XVIII wieku, ołtarze, stal­le, konfesjonały — utrzymane jest w stylu późnego ba­roku. Uwagę zwracają monumentalne, złocone rzeźby wykonane w latach 1774-1781 przez znanego lwowskiego snycerza Michała Filewicza. Z zewnątrz sylwetę kościo­ła wzbogacają duże, skośnie do fasady ustawione wieże zwieńczone hełmami i wyniosły dach nad nawą wraz z sygnaturką. Bryła kościoła odzwierciedla na zewnątrz tę znakomicie ukształtowaną przestrzeń architektoniczną. Dodatkowy akcent plastyczny uzyskano dzięki umiesz­czeniu na wysokich słupach, wznoszących się przed frontem budynku, kamiennych rzeźb z XVIII wieku. Z kościołem łączy się dawne kolegium pijarów. Budy­nek pochodzi sprzed 1714 roku, obecnie jest siedzibą Muzeum Okręgowego.Zespół katedralny położony na Górce składa się z dawnej katedry unickiej, pałacu biskupiego, klasztoru Bazylianów, bramy klasztornej (niegdyś zamkowej), a także późniejszych obiektów. Najważniejszą budowlą w tym zespole jest katedra pounicka (obecnie kościół para­fialny) usytuowana najprawdopodobniej na miejscu dawnej XIII-wiecznej świątyni, być może przy częścio­wym wykorzystaniu jej fundamentów. Została wzniesio­na w latach 1735-1756 według projektu Pawła Fontany z fundacji biskupa Felicjana Włodkowica. W 1875 roku dobudowano neoklasycystyczny portyk kolumnowy. Ka­tedra jest trójnawowa, bazylikowa z transeptem, z ko­pułą zwieńczoną latarnią i dwoma kwadratowymi wieża­mi o bogato profilowanych hełmach. Pod transeptem i prezbiterium są krypty grobowe chełmskich biskupów unickich. W środku znajdują się stiukowe kolumny zwieńczone zdwojonymi pilastrami z głowicami jońskimi i korynckimi. We wnętrzu katedry, pozbawionym dawne­go wystroju snycerskiego, niewiele pozostało z dawnej świetności. Najwartościowszym i najstarszym ruchomym zabytkiem katedry jest srebrne antepedium w ołtarzu głównym, późnobarokowe, z lat 1720-1750, przedstawia­jące defiladę wojsk polskich po bitwie pod Beresteczkiem w 1651 roku. W prezbiterium znajdują się dwa obrazy pędzla Franciszka Smuglewicza. Obok katedry wznosi się wolno stojąca dzwonnica z 1878 roku, dostosowana do niej stylowo.Klasztor Bazylianów wzniesiony w latach 1640-1649 jest obecnie pozbawiony cech stylowych. Zachowały się jednak sklepienia kolebkowe z lunetami, trzykondygna­cyjne piwnice oraz duża sala — dawny refektarz.Były pałac biskupi powstał w latach 1711-1730, póź­niej został rozbudowany. Jest budowlą piętrową, oskar-powaną. Do naszych czasów dochowała się w części XVIII-wieczna stolarka. Budynek gospodarczy z XVII–XVIII wieku łączący pałac biskupi z bramą zamkową, zwaną Bramą Uściłuską, posiada piękne arkadowe pod­cienia wychodzące na dziedziniec katedralny.Brama Uściłuska utrzymana w stylu barokowym, dwukondygnacyjna, to dawna brama zamkowa wzniesio­na w 1616 roku, a gruntownie przebudowana w XVIII wieku. Jej elewacje są zdobione pilastrami, gzymsami i opaskami, zaś wyniosłe szczyty wolutami i sterczyna-mi. Obok stoi kapliczka z przełomu XVIII wieku.Dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Mikołaja została wzniesiona w I połowie XVIII wieku. Przylegający do niej budynek dawnego seminarium du­chownego zbudowano po 1779 roku. Całość została prze­kształcona kilkoma przebudowami. Obecnie mieści się tu Liceum Wychowawczyń Przedszkoli.Prawosławna cerkiew parafialna przy pl. Kościuszki powstała w 1849 roku i ma wygląd charakterystyczny dla budownictwa cerkiewnego tej epoki. Klasycystyczna, z pięcioma kopułami. Wewnątrz znajduje się bogaty iko­nostas i liczne obrazy z XVII i XVIII wieku. Stojące obok dzwonnica i plebania pochodzą również z połowy XIX wieku.Na cmentarzu przy ul. Lwowskiej stoi kaplica gro­bowa Bielskich z XIX wieku, murowana, klasycystyczna. Wewnątrz są kamienne XIX-wieczne nagrobki.Z dawnej zabudowy miasta zachowały się domy z XVII i XIX wieku przy ul. Lubelskiej. Trzykondygna­cyjne podziemia chełmskie pochodzą z czasów średnio­wiecznych. Są to wyrobiska pozostałe po eksploatacji kredy. Podziemia są częściowo udostępnione do zwie­dzania.Najmłodszym zabytkiem województwa jest założenie urbanistyczne osiedla dyrekcji kolejowej, nazywane też Nowym Miastem. Osiedle wzniesiono na gruntach daw­nego folwarku Starostwo-Obłonie, zajmuje ono 50 ha powierzchni. Budowę osiedla rozpoczęto w 1928 roku i prowadzono ją z przerwami do roku 1939. Zasadni­czym akcentem architektonicznym dzielnicy jest gmach, w którym według planów miały się mieścić biura dy­rekcji kolejowej. W dniach od 22 do 31 lipca 1944 roku budynek ten był siedzibą pierwszego ludowego rządu — Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Obecnie mieści się tu Urząd Wojewódzki w Chełmie. Jest to mo­numentalny pięciokondygnacyjny obiekt o czterech skrzy­dłach z łącznikiem, utrzymany w harmonijnych propor­cjach. Od tego centralnie położonego budynku rozcho­dzą się wachlarzowo ulice, zabudowane w części dwu­kondygnacyjnymi budynkami typu willowego, a w czę­ści zwartymi pierzejami budynków mieszkalnych o ta­kim samym gabarycie. Wszystkie budynki utrzymano w jednolitym charakterze, właściwym dla atmosfery pol­skich miasteczek. Cała dzielnica zaprojektowana została jako zespół urbanistyczny miasta-ogrodu, z dużymi prze­strzeniami zielonymi i rekreacyjnymi. Stanowi przykład dużego osiągnięcia polskiej myśli technicznej. Jest poza Gdynią jedynym przykładem kompleksowego rozwiąza­nia projektowego dzielnicy miejskiej z okresu II Rzeczy­pospolitej.W okresie międzywojennym tereny obecnego woje­wództwa chełmskiego były słabo rozwinięte gospodar­czo. Poza drobnymi zakładami przemysłu spożywcze­go, jak młyny czy gorzelnie, były tylko dwie nieco większe fabryki — cementownia i cukrownia w Re­jowcu. Rabunkowa gospodarka okupanta i zniszczenia w czasie drugiej wojny światowej jeszcze bardziej po­głębiły ten stan rzeczy. Dopiero lata Polski Ludowej przyniosły poważny rozwój ekonomiczny tych ziem.Poczynając od lat pięćdziesiątych rozpoczęto stop­niowe uprzemysłowi anie regionu. Unowocześniono i rozbudowano w województwie stare zakłady przemy­słu spożywczego (browar, zakład przetwórstwa owoco­wo-warzywnego, cukrownia, młyny). Jednocześnie przy­stąpiono też do budowy nowych obiektów przemysło­wych. Powstała fermentownia tytoniu w Krasnymsta­wie, cementownia w Rejowcu. Następne dziesięciole­cie przyniosło dalszy rozwój przemysłu. W oparciu o miejscowe surowce (margiel i kreda) powstał chełm­ski kombinat cementowy, który obecnie daje ok. 20% produkcji krajowej wysokosprawnego cementu (ok. 4 min ton rocznie). Zbudowano wytwórnię sylikatów w Kaniem i cegielnię w Buśnie.Lata siedemdziesiąte to okres burzliwego rozwoju przemysłu w tym regionie. Chełm otrzymał drugą waż­ną inwestycję w postaci fabryki obuwia (1974 r.). Pro­dukuje ona około 5 min par obuwia rocznie, zatrudnia 4500 osób (80% kobiet). Jednocześnie we Włodawie powstała duża garbarnia skór miękkich kooperująca z chełmską wytwórnią. Wybudowano również szereg mniejszych zakładów, jak proszkownia mleka w Kras­nymstawie, zakład mleczarski w Chełmie, wytwórnia konserw w Chełmie, zakłady konfekcyjne w Chełmie i Krasnymstawie. Rozbudowie poddano huty szkła w Ru­dzie Hucie i Chełmie. W 1969 roku powstała duża wy­twórnia wyrobów sanitarnych w Krasnymstawie, która daje 48% krajowej produkcji armatury. Wreszcie w 1976 roku została oddana do użytku największa w kraju cu­krownia „Krasnystaw”. W trakcie budowy są dwie ko­palnie węgla kamiennego w rejonie Stefanowa i Cycowa.Dzięki zwiększeniu inwestycji i wzrostowi wydajności pracy, w ciągu ostatnich dziesięciu lat nastąpił niemal trzykrotny wzrost produkcji przemysłowej województwa. Jest to wymowny wskaźnik rozwoju regionu chełm­skiego.Perspektywiczne plany rozwoju gospodarczego przewi­dują dalszy wzrost przemysłu, który w 75% będzie zgru­powany w Chełmie. Przy tym dominować ma nadal prze­mysł lekki i mineralny. Duże zasoby węgla kamiennego zalegaj ce w regionie chełmskim już w niedługim czasie będą eksploatowane. Na terenie województwa ma powstać 6 kopalń zlokalizowanych w obrębie gmin Cyców i Wierz­bica.BOROWICA-Nieduża wieś ulokowana na prawym brzegu Wieprza u ujścia Rejki. Odległa 10′ km (w linii prostej) od Kra­snegostawu. W tym rejonie zbiegają się granice trzech subregionów: Pagórów Chełmskich, Obniżenia Dorohuc-kiego i Wyniosłcści Giełczewskiej. Tu bierze swój po­czątek Kanał Wieprz—Krzna. Rzeka Wieprz stwarza możliwość kąpieli, plażowania i kajakowania, a okolicz­ne lasy zachęcają do wędrówek.Ogromnie cennym zabytkiem drewnianego budownic­twa klasycystycznego jest modrzewiowy kościół. Wznie­siony został w latach 1797-1799. Jest oparty na założe­niu centralnym, w swym rzucie poziomym łączy formę ośmioboku w ujęciu zewnętrznym z planem wewnętrz­nym w postaci krzyża greckiego. W architekturze drew­nianej tego okresu nie spotyka się nigdzie indziej ana­logicznych rozwiązań. Zastosowanie konstrukcji wyłącz­nie węgłowej stanowi przejaw rodzimych cech budow­nictwa drewnianego. Wnętrze utrzymane w duchu epoki urzeka swą.prostotą i umiarem. Kościół w Borowicy re­prezentuje formy stylu klasycystycznego, właściwe dla budownictwa murowanego, a zastosowane w konstrukcji drewnianej tego obiektu. Jest to jedyny w kraju zacho­wany zabytek klasycystycznej architektury drewnianej, czysty stylowo, przez co staje się niepowtarzalnym do­kumentem epoki.Urząd Gminy w Łopienniku (odl. 6 km). We wsi sklep spożywczo-przemysłowy. Połączenia PKS z Krasnymsta-wem.BRUS STARY-Wieś położona na północnym obrzeżu Pojezierza Łę-czyńsko-Włodawskiego, w odległości 3 km od szosy Lu­blin—Włodawa. Na południowy zachód od wsi ciągną się rozległe, podmokłe łąki z dużym zespołem stawów ryb­nych. Od północy rozpościera się kompleks gradowych lasów mieszanych ze starym drzewostanem sosnowym, świerkowym i dębowym, porastającym wzniesienia Gar­bu Włodawskiego. Lasy te są szczególnie zasobne w grzyby, jagody i zwierzynę łowną.ZABYTKI: Dawna cerkiew unicka z 1805 roku, obec­nie kościół, murowana, klasycystyczna. Dzwonnica XIX–wieczna, murowana, na rzucie trójkąta. Park podworski z XVIII wieku z grabowymi szpalerami, aleją kasztano­wą i zachowanym częściowo starodrzewem. W parku stoi murowana, klasycystyczna kapliczka z kamienną rzeźbą. Spichlerz, murowany, klasycystyczny, zbudowany został w XIX wieku. Karczma z początków XIX wieku przerobiona na stajnię. Z dawnych dworskich zabudo­wań gospodarczych pozostały drewniane czworaki i sta­ra chlewnia. W odległej 4 km na północny zachód Wo-łoskowoli znajduje się zabytkowy wiatrak koźlak z za­chowanym mechanizmem drewnianej konstrukcji, po­chodzący z początków XIX wieku.Siedziba Urzędu Gminy. We wsi: sklep spożywczo–przemysłowy, szkoła, ośrodek zdrowia. Połączenia PKS z Włodawą i Parczewem.BUSNO-Wieś położona na południowo-wschodnim krańcu Pa­górów Chełmskich, nad doliną rzeki Wełnianki (w odl. 1 km od szosy Chełm—Hrubieszów). Okoliczne wzniesie­nia porośnięte są lasem mieszanym, w dolinie malow­nicze łąki. Wieś stanowiła własność chełmskich biskupów unickich.ZABYTKI: Dawna cerkiew unicka (obecnie kościół) z 1795 roku, murowana, z dwoma wieżami i półkolistą apsydą. Kapliczka nad rzeką z XIX wieku, drewniana, z ludową rzeźbą św. Jana.W odległym o 1 km Kurmanowie budynek szkoły przerobiony z XVIII-wiecznej murowanej kaplicy po­dworskiej. Wewnątrz zabytkowe epitafium i krypta gro­bowa biskupów unickich. W odległym 2 km na zachód Busieńcu, w lesie, znajduje się grodzisko wczesnośred­niowieczne. Z czasów okupacji hitlerowskiej w pamięci miejscowej ludności utrwalił się tragiczny fakt rozstrze­lania w październiku 1941 roku 70 osób.Urząd Gminy w Białopolu. We wsi: sklep przemy-słowo-spożywczy, stacja CPN czynna w godz. 7—15. Po­łączenia PKS z Chełmem i Hrubieszowem.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments