DZIEJE REGIONU

Na terenach Ponidzia już w epoce kamiennej, któ­ra trwała do 1700 r. pne., spotykamy ślady czło­wieka. Ówczesne gromady ludzkie prowadziły gos­podarkę zbieracko-myśliwską oraz zajmowały się rybołówstwem w pobliskiej Wiśle i Nidzie i licz­nych naturalnych zbiornikach. Ocieplenie się kli­matu spowodowało powolne przechodzenie do gos­podarki osadniczej i rolniczo-pasterski ej.Przed 4000 lat na żyzne tereny Ponidzia przyby­wają osadnicy znad Cisy i Dunaju, przynosząc ze sobą tamtejszą kulturę, zwyczaje i obyczaje. O ży­ciu osadników z tego okresu mówią nam wykopa­liska kamienne — rylce, groty, siekierki krzemien­ne i fragmenty ceramiki.W latach 1700—1600 pne. dokonano niezwykle ważnego odkrycia właściwości metali, które rozwój społeczeństwa pierwotnego pchnęło na nowy etap. Ze stopu miedzi i arsenu lub cyny ludzie otrzymali brąz a tym samym rozpoczęli nową epokę w swej hi­storii — epokę brązu. Trwała ona od 1700 do 700 r. pne.Mieszkańcy Ponidzia przechodzą od motykowej uprawy roli do orki za pomocą radła ciągnionego przez woły. Wynalezienie wozu zaprzężonego w ko­nia było dużym osiągnięciem ówczesnych społe­czeństw ludzkich.Najstarsze znaleziska regionu pochodzą z okresu kultury trzcinieckiej Zabytki tej kultury odkryto w Rosiejowie w powiecie piń-czowskim. Są to kubki, łyżki gliniane, sita i gar­nuszki produkowane z gliny z domieszką kwarcu. W tej miejscowości odkryto także kurhan ze szkiele­tami ludzi i jeźdźca z koniem pogrzebanego w pozy­cji skurczonej. Znaleziono też przedmioty o charakte­rze rytualnym.Z okresu intensywnego rozwoju kultury łużyckiej archeologowie znaleźli na tere­nie Ponidzia wiele zabytkowych przedmiotów, zwła­szcza w takich miejscowościach, jak Sokolina, Chru-szczyna Mała, Rogów oraz Nowy Korczyn — w po­staci broni, narzędzi i ozdób. Ciekawe jest, że nie­które ze znalezionych przedmiotów zidentyfikowa­no jako pochodzące z Węgier, co świadczy o wy­mianie towarowej ówczesnych mieszkańców Poni­dzia z mieszkańcami Panonii. Piękne ozdoby: bran­solety, broszki i naszyjniki, zrobione z czterogra-niastego drutu znaleziono w Rogowie i Żydowie w powiecie buskim. Liczne zabytki z okresu kultury łużyckiej znaleziono także w Łubnicach.Epoka żelaza powo­duje dalszy rozwój narzędzi produkcji o stosunkowo wysokiej technice. Na terenach Ponidzia odkryto zabytki kultury przeworskiej okresu halsztackiego, zwłaszcza we wsi Ławy i Bogucice w powiecie pin­czowskim. Do ciekawszych zabytków tej kultury zaliczyć należy żelazne brzytwy, noże i łyżki do czyszczenia uszu.Bardzo ciekawy zabytek — grób kloszowy odkry­to w Janinie koło Buska. Charakteryzuje się on tym, że popielnica z prochami zmarłego jest przykryta odwróconą misą. Grób zaopatrzony był w przed­mioty rytualne z IV i III wieku pne.Początek nowej ery — to okres dużego wpływu kultury rzymskiej na naszych ziemiach. Z tego okresu odkryto przepiękne wazy, produkowane w Italii w Kapui oraz miecze obustronne na stanowis­kach archeologicznych w Pełczyskach i Jakuszewi-cach w powiecie pińczowskim. Na pochodzących z pierwszych wieków naszej ery cmentarzach odkry­to również liczne szkielety ludzkie, często wraz z końmi i bogatymi ozdobami ze złota, srebra i bur­sztynu.Wykopaliska dokonane na terenie Ponidzia wy­kazują, że obok rolnictwa i pasterstwa, szczególnie rozwinęło się tutaj garncarstwo, kołodziejstwo, bed­narstwo i złotnictwo.Systematyczny rozwój narzędzi produkcji dopro­wadza do dalszego rozwarstwienia społeczeństw pod względem majątkowym i zawodowym, co do­prowadza do wytworzenia się antagonistycznych klas.Proces feudalizacji na ziemiach polskich dojrze­wa w okresie kształtowania się u nas organizacji państwa w latach od 600 do 950 r. Rodząca się kla­sa feudałów, chcąc zabezpieczyć sobie władzę, zie­mię i interesy, powołuje do życia oaństwo. Jednąz najstarszych organizacji państwowych na ziemiach polskich było państwo Wiślan, obejmujące swoim terytorium również tereny Ponidzia.Państwo Wiślan powstało na pocz. IX a może na­wet pod koniec VIII wieku. Objęło ono tereny le­żące nad górną Wisłą, skoncentrowane wokół kra­kowskiego grodu, a potem rozszerzyło się przez za­jęcie ziem Lędzian na wschód od Nidy. Najwięk­szy rozkwit przechodziło ono w drugiej połowie IX wieku. W okresie rozwoju wspomnianego państwa pobudowano na terenach Ponidzia szereg warow­nych grodzisk, których szczątki przetrwały do dziś. Najpiękniejszym grodziskiem tego okresu jest gro­dzisko w Stradowie, leżące na południe od Chrobrza. Cechuje go zabudowa wzdłuż wałów z pozostawioną dużą przestrzenią na schronienie ludności i dobyt­ku w czasie wojny. Wczesnohistoryozne grodziska spotkać można w Pełczyskach koło Wiślicy i w re­jonie Szczaworyża.Prawdopodobnie w latach 875—893 państwo Wi­ślan zostało podbite przez potężne Państwo Wielko-morawskie a jego lud ujarzmiono i ochrzczono. Wi­ślanie odzyskali niepodległość po upadku Państwa Wielkomorawskiego, podbitego ok. 906 r. przez Wę­grów. Być może na terenach Ponidzia powstało „no­we” państwo Wiślan, którego istnienie stwierdzono w okolicach Krakowa. „Nowe” państwo Wiślan zo­stało prawdopodobnie podbite w X wieku przez czeską dynastię Przemyślidów.W połowie X wieku, pod energicznym kierownic­twem Mieszka I, dokonuje się zjednoczenie ziem Słowian lechickich w jedno, wieloplemienne państ­wo polskie. Za czasów panowania Mieszka I odby­wał się proces włączenia w skład tego państwa ziem Wiślan, a więc i Ponidzia.W XI wieku na terenach Ponidzia powstają nowe grody warowne, zabezpieczające władzę i interesy ówczesnych książąt. Do okazalszych grodów z tego okresu należy zaliczyć słynne grodzisko w Wiślicy. Powstało ono w XI wieku na gruzach wcześniejszej osady z IX czy X wieku. Grodziska o podobnym charakterze znajdują się także w Pęczelicach, Szcza-woryżu, koło Pińczowa i w Połańcu.Książęta i królowie za specjalne zasługi dla pań­stwa nadawali rycerstwu i możnym duże nadziały ziemskie. Na terenie Ponidzia występuje szereg zna­nych rodów, co jest usprawiedliwione żyznymi zie­miami w tym rejonie. Wiele rodów posiadających tutaj swe włości odegrało znaczną rolę w dziejach państwa polskiego. W dolnym biegu Nidy i Nidzicy mieli swe dobra Awdańce, do których należały do­bra stradowskie. Liczne wsie na prawym brzegu Nidy posiadali jeszcze w XII i XIII wieku Porajo­wie i Odrowąże. Pińczów, Oleśnica i kilka wsi w parafii Gnojno i Chmielnik należało do Dębnów. Z Oleśnicy wywodził się słynny kardynał Zbigniew Oleśnicki, który odegrał wielką rolę w dziejach na­szego państwa. W górnym biegu Nidy rozsiadły się mniej znaczne rody, jak: Gryfici, Czewojowie, Oło-bocy, Grzymalici i Półkozawie. Na terenie środko­wego Ponidzia w rejonie Janiny, Buska i Chotla osiadł już w XII w. ród Janinów, z którego wywo­dził się założyciel klasztoru premonstrateńskiego w Busku — rycerz Dzierżko. Liczne dobra Porajów znajdowały się w parafii Kurozwęki, Szaniec i Gnoj­no.W okresie wczesnego feudalizmu rozwijają się tu pierwsze podgrodzia, które z czasem staną się osa­dami rzemieślniczo-handlowymi. Ze względu na rol-niczo-pasterski charakter Ponidzia na pograniczu Puszczy Świętokrzyskiej powstały w omawianym okresie osady handlowe jak Raków, Szydłów czy Kielce, gdzie rolnicy z południa wymieniali płody rolne na artykuły leśne u świętokrzyskich puszcza-ków.Tereny Ponidzia posiadają bardzo ciekawą histo­rię polityczną. Bardzo wcześnie, bo już w 1241 r. dochodzi do zaciekłych walk z Tatarami na naszych ziemiach. Największą bitwę z hordami stoczyło ry­cerstwo krakowskie i sandomierskie koło Chmiel­nika. Bitwa zakończyła się klęską rycerstwa pol­skiego. Tatarska horda dążąca na Kraków splądro­wała i zniszczyła Wiślicę.W latach walk zjednoczeniowych z końcem XIII wieku Wiślicę opanowały wojska czeskie pod do­wództwem biskupa praskiego Tobiasza, dążąc do osa­dzenia na tronie polskim zniemczonego Wacława II. Wiślica była wtedy silnym kasztelańskim grodem. Władysław Łokietek, późniejszy król polski , ukrywał się w Wiślicy i stąd otrzymał pomoc rycerstwa, pragnącego zjednoczenia kraju. W do­wód uznania dla Wiślicy, z fundacji Łokietka zbu­dowano tu kościół i zamek. Wiślica odegrała dużą rolę w dziejach państwa polskiego w XIV i XV wieku, kiedy to stała się miejscem zjazdów szlachty małopolskiej.W okresie panowania Kazimierza Wielkiego obok znacznego rozwoju gospodarczo–politycznego Wiślicy dojdzie do dużego rozwoju Szydłów.Bardzo szybki rozwój ekonomiczny i polityczny Ponidzia nastąpi w okresie panowania Władysława Jagiełły . Wiślica traci swoją przodu­jącą rolę na Ponidziu na rzecz Nowego Korczyna.Intensywny rozwój gospodarczy, który rozpoczął się już za Kazimierza Wielkiego był spowodowany mię­dzy innymi tym, że przez Opatowiec, Korczyn, Po­łaniec prowadził międzynarodowy trakt handlowy z Pragi przez Bramę Morawską na Kraków do San­domierza a stąd do Gdańska. Miasta leżące na tym szlaku otrzymują opłaty celne i składowe stając się równocześnie ośrodkami handlowymi dla pobliskich rejonów. Bardzo dużą rolę w tym handlu odegrała rzeka Wisła i leżący nad nią Korczyn. Nadane Kor-czynowi przywileje miejskie służyły jako wzór dlawielu miast i dlatego nazwano je „prawem kor-czyńskim” — corcinense.W XVI wieku wielką rolę w ogólnoeuropejskim ruchu reformatorskim odgrywały ośrodki ariańskie na Ponidziu. Mieściły się one w Pińczowie i Rako­wie. Gościli tu i działali tacy głośni myśliciele jak: Socyn, Orsacjusz, Stankar, Statorius i inni. W Ra­kowie istniała słynna Akademia Rakowska, w któ­rej obok uczniów polskich uczyła się również mło­dzież zachodnioeuropejska.W wieku XVII i XVIII następuje powolny, ale gruntowny upadek miast. Upadek ten został spowo­dowany wieloma przyczynami, do których zaliczyć należy egoistyczną politykę szlachty i wojny.Przykry los nie ominął i miast Ponidzia. W 1657 r. w okresie słynnego „potopu” szwedzkiego, wpada­ją na te ziemie sojusznicy Szwedów — wojska księ­cia Siedmiogrodu, Rakoczego, które poważnie znisz­czyły Raków i inne osady, ustępując wkrótce miej­sca wojskom szwedzkim. Wtargnęli oni latem 1657 r. na tereny Ponidzia, pod dowództwem samego Karo­la Gustawa, którego kwatera znajdowała się w zam­ku w Pińczowie. Rabują i niszczą stare historyczne miasta, palą archiwa i stare zabytki przeszłości. Zostają oni-przepędzeni przez wojska Czarnieckiego i chłopską partyzantkę.Wiek XVIII zaczyna się nową wojną — „północ­ną” , która toczy się między Rosją i Saksonią a Szwecją na polskich ziemiach. Polska oprzeć się wrogom nie może, gdyż jest osłabiona i sterana rządami magnacko-szlacheckiej „złotej wol­ności”. Główną bitwę w tej kampanii stoczono nadNidą w miejscowości Kliszów w 1702 r. Wojskami szwedzkimi dowodził król Karol XII a saskimi August II Mocny. Szwedzi rozgromili Sasów i za­jęli znów miasta Ponidzia, składając łupy w piń-czowskim zamku. Wojna ta była ostatnim ciosem, który na dziesiątki lat powalił kwitnące dawniej miasta.Z końcem XVIII w. znajdują się ludzie, którzy pragną ocalić kraj i dokonać w nim gruntownych reform. Jednym z najwybitniejszych reformatorów tego okresu był Hugo Kołłątaj, urodzony w Niecie-sławicach pod Stopnicą w powiecie buskim, długo­letni proboszcz parafii w Pińczowie i Krzyżano­wicach.W okresie panowania Stanisława Augusta Ponia­towskiego następuje okres pewnego od­rodzenia kulturalnego i gospodarczego kraju. Dla rodzącego się przemysłu potrzeba wielu surowców, których poszukuje się w całej Polsce. Widocznie no­winki fizjokratyczne n:e były obce ks. Ossowskie­mu z Buska, który na własną rękę rozpoczął poszu­kiwania soli kamiennej a odkrył w 1776 r. źródła gorzko-słone w rejonie Buska.W latach 1785—1787 zbudowano w Busku dwie tężnie, które służyły do warzenia soli. Pracowało w nich 150 pracowników najemnych. Produkcja soli w buskich tężniach trwała nieprzerwanie do 1795 r., tj. do czasu utraty niepodległości.Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. tereny Po­nidzia weszły w skład zaboru austriackiego a po wojnie polsko-austriackiej w 1809 r. wcielono je do Księstwa Warszawskiego. Po rozgromieniu wojsk Napoleona w 1813 r. i w 1815 r. odbył się w Wiedniu kon­gres, na którym utworzono w 1815 r. Królestwo Pol­skie, w jego skład weszły omawiane ziemie. Busko i rejon znalazło się w województwie krakowskim, a od 1837 r. w guberni sandomierskiej, przemiano­wanej w 1844 roku na radomską.Ucisk narodowy i rusyfikacja Królestwa przez Ro­sję caTską doprowadzają do wybuchu powstania listopadowego w 1830 r. Wybitnym działaczem po­litycznym tego okresu był poseł stopnicki Jan Olrych Szaniecki.W okresie powstania styczniowego w 1863 r. Po-nidzie było terenem aktywnych walk. Działał tu dyktator powstania Marian Langiewicz oraz tacy przywódcy jak Czachowski, Rochebrun, Jeziorański, Waligórski i inni.Z początkiem XIX wieku, z chwilą wykrycia no­wych niezwykle bogatych źródeł solankowych dla Buska nadeszły lepsze czasy. Już w 1808 r. lekarz Winterfield leczył schorzenia reumatyczne zwierząt za pomocą buskich wód. Eksperymenty powtó­rzono na ludziach, chorych steranych żebrakach, którzy nic nie mieli do stracenia. Eksperymenty po­dobne przeprowadzono i w Solcu. Sukcesy zachę­ciły reumatyków do licznego odwiedzania Buska, którego dobra wydzierżawił rząd byłemu generało­wi wojsk napoleońskich, Feliksowi Rzewuskiemu, również reumatykowi. Rzewuski buduje tu zakład wód mineralnych, uroczyście otwarty w 1836 r.Z końcem XIX wieku bardzo pomyślnie rozwijać się zacznie Chmielnik, Stopnica oraz inne miejsco­wości bazujące na rzemiośle.Na terenie Ponidzia toczyły się zaciekłe walki w okresie 1 wojny światowej. Zniszczono wtedy wie­le pięknych zabytków, świadczących o bogatej hi­storii tych ziem. Zniszczeniu uległ historyczny, czternastowieczny kościół w Starym Korczynie, a także jeden z najpiękniejszych zabytków Kielec­czyzny — kolegiata w Wiślicy.Okres międzywojenny charakteryzuje się brakiem rozwoju przemysłowego omawianego rejonu. Do osią­gnięć dwudziestolecia należy zaliczyć odbudowę i rozbudowę szkolnictwa. W Stopnicy i Pińczowie powstały gimnazja i licea.II wojna światowa wyrządziła wiele szkód i zni­szczeń na terenie Ponidzia. We wrześniu 1939 r. walczyła tu Krakowska Brygada Kawalerii gen. Piaseckiego. Do zaciekłych walk doszło w Pińczo­wie, w rejonie Widuchowej i Stopnicy, gdzie żoł­nierze polscy i ludność cywilna broniła się przed przeważającymi siłami V armii pancernej wroga. 8 września 1939 r. Niemcy zajęli tereny Ponidzia.Na przełomie 1939—1940 r. rodzi się ruch nie­podległościowy. Powstają różne organizacje polity­czne, które organizują oddziały partyzanckie. W późniejszych latach rozwinie się na Ponidziu maso­wy ruch partyzancki. Działać tu będą liczne od­działy Gwardii Ludowej, Armii Krajowej, Batalio­nów Chłopskich i Armii Ludowej. Partyzanci od­nosili liczne sukcesy w walce z wrogiem.Latem 1944 r. Armia Czerwona utworzyła przy­czółek sandomierski, który objął część ziem oma­wianego rejonu. Rozpoczęły się sześciomiesięczne po­zycyjne walki frontowe, w których wyniku strasz­liwe zniszczenia poniosła Stopnica, Szydłów, Paca­nów i dziesiątki wsi. 12 stycznia 1945 r. ruszyławielka ofensywa radziecka znad Wisły. Ziemie Po-nidzia były wolne.Po odzyskaniu niepodległości stan naszych miast i wsi, leżących zwłaszcza na wschodzie omawianego obszaru, był katastrofalny. Przy pomocy żołnierzy mieszkańcy miast i wsi ruszyli do odbudowy.Mocą reformy rolnej tysiące chłopów otrzymało obszarnicze ziemie. Pałace magnackie zamieniono w szkoły, przedszkola i świetlice. Większe zakłady przemysłowe przejęło państwo. Powstały ogniska ludowej władzy. Rozbudowano szkolnictwo podsta­wowe i średnie, uruchamiając dziesiątki nowych szkół. Odbudowano zdewastowane licea w Busku Zdroju i Pińczowie. Otwarto technikum rolnicze w Chrobrzu, liceum pedagogiczne i szkołę gastrono­miczną w Busku, zasadniczą szkołę metalową w Piń­czowie i inne. Rozbudowano sieć placówek handlu państwowego i spółdzielczego. Oddano do użytku szereg ośrodków zdrowia i izb porodowych.Duże znaczenie dla aktywizacji gospodarczej tego regionu ma gips i siarka.

[Głosów:1    Średnia:3/5]

Comments

comments