KALISZ

Województwo kaliskie jest terenem bardzo atrakcyjnym dla turystyki, mimo to jego walory nie są w pełni wy­korzystywane. Jest ono dość licznie odwiedzane przez tu­rystów, ale głównie dzięki tranzytowemu położeniu przy głównych trasach drogowych. Ośrodkiem turystyki wy­cieczkowej jest przede wszystkim Kalisz, a w mniejszym zakresie muzeum w Gołuchowie i zabytki rejonu Żerków— — Smiełów. Turystyka pobytowa jest słabiej rozwinięta i koncentruje się wokół ośrodków przywodnych w Anto­ninie, Brzezinach, Gołuchowie i Mikorzynie. Nie są na­leżycie spopularyzowane ciekawe turystycznie tereny Wzgórz Ostrzeszowskich oraz lasy okolic Brzezin i Lasek. Dla turystyki motorowej i kolarskiej jest to teren wyjąt­kowo przydatny — dobre drogi, liczne obiekty krajoznaw­cze, znaczne obszary lasów. Jedynym mankamentem jest szczupłość bazy noclegowej. Dużym udogodnieniem są sprzedawane w okresie letnim bilety wycieczkowe PKP z Kalisza i Ostrowa do kilku atrakcyjnych miejscowo­ści.W r. 1976 na obszarze województwa znajdowało się 450 km oznakowanych tras pieszych, jednak w niezbyt do­brym stanie i w formie wielokilometrowych ciągów, a więc nie dostosowanych do współczesnych wymagań tu­rystyki pieszej. Najciekawsze szlaki przebiegają w okoli­cach Antonina, Gołuchowa i Żerkowa oraz na południe od Krotoszyna.Najważniejszym szlakiem kajakowym jest Prosną, choć i jego poważnym mankamentem w wykorzystaniu jest brak zagospodarowania. Przy wyższych stanach wody do spływów kajakowych nadają się ewentualnie również: Ba­rycz poniżej Przygodzic, Lubieszka od Mieszkowa oraz Lu­tynia od Woli Książęcej.Do uprawiania wędkarstwa tereny Kaliskiego są niezbyt przydatne. Brak jest jezior, a stawy są obiektami ho­dowlanymi. Dla wędkarzy pozostają praktycznie tylko rzeki, a te są przeważnie niezbyt czyste (szczególnie Prosną poniżej Kalisza i Ołobok). Wody w administracji Polskiego Związku Wędkarskiego liczą zaledwie 494 ha powierzchni. Baza noclegowo-rekreacyjna nie jest jeszcze dostosowana do walorów turystycznych terenu. Noclegi w okresie ca­łego roku zapewniają hotele w Antoninie, Jarocinie, Ka­liszu, Kępnie, Krotoszynie, Ostrowie, Ostrzeszowie, Ple­szewie, Sycowie, Wieruszowie i Żerkowie. Na uwagę zasługuje oddany w r. 1977 do użytku nowy hotel „Orbisu” w Kaliszu. W r. 1974 do sieci hotelowo-gastronomicznej doszły gościńce w Brzeziu, Chojęcinie, Górznie, Jarocinie, Kobylej Górze, Koźminie i Opatówku, a w r. 1977 — za­jazd w Czarnymlesie.Ośrodki wypoczynkowe znajdują się w Antoninie, Brze­zinach, Gołuchowie i Mikorzynie. Turyści wędrujący z namiotem mogą zatrzymać się na kempingach w Anto­ninie, Brzezinach, Gołuchowie, Mikorzynie, Ostrzeszowie, Pleszewie, Sycowie i Wieruszowie. Do miana wsi letni­skowej kandydują Gołuchów, Kobyla Góra i Mikorzyn. Punkty informacji turystycznej znajdują się we wszystkich biurach podróży i hotelach.Pływalnie kryte znajdują się w Jarocinie, Kaliszu i Ostro­wie, a baseny otwarte w Jarocinie, Kaliszu, Kępnie, Koź­minie, Krotoszynie, Międzyborzu, Odolanowie, Ostrowie, Ostrzeszowie, Pleszewie, Sycowie, Zdunach i Żerkowie. Sieć gastronomiczna jest wystarczająca i obejmowała w 1973 r. 425 zakładów z 22,8 tys. miejsc konsumenckich. Oprócz gościńców można tu polecić restauracje: „Hawa­na” w Jarocinie, „Pięterko” i „U Barbary i Bogumiła” w Kaliszu, „Jelonek” i „Kameralna”, w Krotoszynie, „Ka­sztelańska” w Międzyborzu, „Pod Złotym Mieczem” w Pleszewie, „Parkowa” w Sycowie i „Bursztynowa” w Wie-ruszowie oraz kawiarnie w Antoninie, Gołuchowie i Zdu­nach.Od r. 1975 w zakresie turystyki i wypoczynku działają: Wojewódzki Ośrodek Sportu i Rekreacji oraz Wojewódz­kie Przedsiębiorstwo Gospodarki Turystycznej „Prosna-via”.W planach jest budowa kilku ośrodków rekreacyjnych związanych z nowymi zbiornikami retencyjnymi, m.in. we wsi Szałe k. Kalisza i w Piaskach k. Ostrowa. Naj­większym przedsięwzięciem w tym zakresie jest budowa w latach 1975—83 Wojewódzkiego Centrum Szkolenia i Re­kreacji ZSMP w Żerkowie.Miasto wojewódzkie, położone nad Prosną i jej odnogami, u ujścia prawobrzeżnych dopływów Pokrzywnicy i Swędr-ni. Powierzchnia 53,1 kma, 95 800 mieszkańców. Centrum administracyjne, gospodarcze, kulturalne i usługowe wo­jewództwa. Dynamicznie rozwijający się organizm miej­ski, a przy tym miasto o najdłuższej w Polsce, przeszło 1800-letniej udokumentowanej przeszłości, bogate w wiele cennych zabytków. Duży ośrodek przemysłowy (przemysł lekki, maszynowy i spożywczy), ważny węzeł drogowy (drogi główne do Koła, Konina, Łodzi, Poznania i Zielonej Góry oraz drugorzędne do Wrześni i Brzezin), stacja ko­lejowa na linii Łódź—Wrocław.Położenie miasta u zbiegu tranzytowych tras turystycz­nych, stosunkowo niewielka odległość od dużych ośrodków przemysłowo-handlowych Polski, bogata historia, cenne zabytki architektury, ranga kulturalna i rozkwit gospodar­czy w Polsce Ludowej sprawiają, że Kalisz odwiedzają rzesze turystów i krajoznawców.Najstarsze ślady osadnictwa w okolicach Kalisza pocho­dzą z początku środkowej epoki kamienia (mezolitu) — ok. 8 tys. lat p.n.e. Duże nagromadzenie odnalezionych gro­bów przedhistorycznych oraz śladów dawnych osad świad­czy o gęstym ongiś zaludnieniu tych obszarów, mimo nie­korzystnych warunków terenowych (wąska i bagnista do­lina Prosny). Różnorodność znalezisk jest potwierdzeniem ciągłości osadnictwa.W okresie rzymskim przez Kalisz przebiegała odnoga szlaku bursztynowego. W okolicach dzisiejszego miasta przechodził on z lewego na prawy brzeg Prosny i wiódł dalej w kierunku północnym. W okresie największego na­silenia kontaktów handlowych z Rzymem — na początku n.e. — istniał tu, nad Prosną i w pobliżu ujść większych jej dopływów, kompleks kilkudziesięciu osad nieobron-nych.Z tego czasu pochodzą najciekawsze znaleziska archeolo­giczne. W Piwonicach odkopano znaczną osadę, istniejącą od I w. p.n.e. do V w. n.e. Mieszkańcy jej uprawiali pięć gatunków pszenicy, żyto, proso, jęczmień, hodowali zwie­rzęta. Znaleziono tu też pozostałości pracowni brązowni­czej z narzędziami i półwytworami, m.in. glinianą łyżkę odlewniczą. Na Tyńcu, w Lisie i Piwonicach odkryto piece hutnicze do wyrobu żelaza z rudy darniowej. Na Kor­czaku wykopano narzędzia kowalskie z jedynym w Polsce kowadłem żelaznym z tego czasu. O kontaktach handlowych dobitnie świadczy znaleziony skarb ok. 2 tys. denarów rzymskich.Wśród wszystkich miejscowości w Polsce Kalisz szczyci się najstarszą wzmianką historyczną. Geograf z Aleksan­drii, Klaudiusz Ptolemeusz, w swojej Geografii, napisanej po grecku w połowie II w. n.e., wymienia miasto „Ka-lisia”. Oprócz tego Tacyt, historyk rzymski z I w. n.e., podaje plemię Halisiów, umiejscawiane przez niektórych badaczy w okolicach Kalisza. Na tej podstawie w r. 1960, w ramach obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, Ka­lisz święcił swoje 1800-lecie.Już w w. IX istniał na terenie dzisiejszego Zawodzia gród obronny, otoczony fosą, palisadą i potężnym wałem dre-wniano-ziemnym. O grodzie tym mówi wzmianka z r. 1106 w kronice Galla Anonima. Kalisz leżał w ważnym miejscu: na przecięciu traktów handlowych z Małopolski do Wielkopolski i ze Śląska na Pomorze. Od przełomu w. XI i XII znajdowała się tu siedziba kasztelanii. Wobec rozwoju osady teren grodu i podgrodzia szybko okazał się za szczupły. Za panowania księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego, między latami 1253 i 1263, dokonano więc lokacji miasta w nowym miejscu.Od czasów księcia Władysława Łokietka aż do rozbiorów Kalisz był stolicą województwa. Po oblężeniu miasta w r. 1331 przez zakon krzyżacki Kazimierz Wielki otoczył je murami i nadał różne przywileje. Prawo składu, przyznane w r. 1496, przyczyniło się do dalszego rozwoju miasta. W w. XVI w okolicy duże wpływy zdobyła reformacja (ośrodkiem jej był m.in. Koźminek); dla jej stłumienia sprowadzono w r. 1581 do Kalisza jezuitów. Od połowy XVII w. datuje się upadek gospodarczy mia­sta, do czego przyczyniły się wojny i zarazy. W r. 1706 na zachód od Kalisza rozegrała się wielka bitwa między pretendentami do tronu polskiego, nie miała ona jednak większego znaczenia politycznego. W latach 1793—1806 miasto znajdowało się w zaborze pruskim, w obrębie tzw. Prus Południowych. Zaborcy po wkroczeniu znieśli mury miejskie, rozbudowali miasto w kierunku południo­wym oraz utworzyli elitarny Korpus Kadetów.W czasach Księstwa Warszawskiego t.1807—15) Kalisz był stolicą departamentu, a od r. 1815 znajdował się w zaborze rosyjskim. W latach 1815—37 była tu siedziba wojewódz­twa. Przeprowadzono wtedy regulację ulic i wybudowano wiele reprezentacyjnych gmachów w stylu klasycystycz-nyra. Z tego czasu datują się początki przemysłu włókien­niczego.Jako miasto gubernialne (w latach 1837—44 i 1866—1918) Kalisz stał się bardzo ważnym ośrodkiem przemysłowym. Od lat osiemdziesiątych XIX w. produkuje się tu ko­ronki, hafty i fortepiany, od r. 1907 — plusze i aksamity. W latach 1902—06 miasto uzyskało połączenia kolejowe z Łodzią i Ostrowem, co przyczyniło się do dalszego roz­woju gospodarczego.W w. XIX z Kaliszem związanych było kilka wybitnych postaci polskiego życia intelektualnego i kulturalnego. U-rodził się tu Adam Asnyk (1838—97), mieszkały Maria Ko­nopnicka i Maria Dąbrowska, przez dłuższy czas wystę­pował ze swym zespołem teatralnym Wojciech Bogusław­ski. Stąd pochodził Stefan Szolc-Rogoziński (1861—96), podróżnik i badacz Afryki.W r. 1898 powstało w Kaliszu pierwsze kółko socjalistycz­ne, które było pod wpływem PPS. Dzień 1 Maja święto­wano po raz pierwszy w r. 1900, kiedy to robotnicy fabryki fortepianów odbyli zebranie w lasku winiarskim. Pierwszy strajk powszechny (zakończony zwycięstwem robotników) odbył się w lutym 1905 r. Demonstracje robotnicze miały miejsce następnie na początku maja 1905 r., po zabiciu przez policję carską robotnika w czasie pochodu pierw­szomajowego. Dalsze demonstracje odbyły się na przeło­mie października i listopada tegoż roku i zostały stłumione przez Rosjan drakońskimi metodami. W tym czasie miały miejsce również strajki szkolne. Na początku listopada 1906 r. członek PPS Wojciech Jabłkowski dokonał nieu­danego zamachu na gubernatora rosyjskiego w Kaliszu. Dnia 2 sierpnia 1914 r. wkroczyły do Kalisza wojska nie­mieckie pod dowództwem majora Hermanna Preuskera. W odwet za rzekome strzały oddane do wojska (prawdo­podobnie dwa oddziały ostrzelały się wzajemnie) Niemcy rozpoczęli systematyczne ostrzeliwanie miasta i egzekucje jego mieszkańców. Zburzono ponad 400 budynków, zamor­dowano dziesiątki osób, a pozostali mieszkańcy uciekli. W Kaliszu z 70 tys. osób pozostało na miejscu jedynie ok. 5 tys. Barbarzyńskie zniszczenie bezbronnego miasta odbi­ło się szerokim echem w świecie.Pod koniec I wojny światowej powstała w Kaliszu Pol­ska Organizacja Wojskowa, która 11 listopada 1918 r. bez rozlewu krwi przejęła władzę w mieście. Z ochotników z zaboru pruskiego utworzono Pułk Kaliski, który wziął udział w walkach południowego frontu powstania wiel­kopolskiego.Na odbudowę Kalisza Towarzystwo Kredytowe rozpisało konkurs urbanistyczny. Prace postępowały dość szybko, dzięki czemu w r. 1921 było w mieście już 44,6 tys. miesz­kańców. Do odbudowy przemysłu przyczyniły się szero­ko stosowane ulgi podatkowe. Sytuacja ludności była jed. nak ciężka, o czym świadczyły liczne strajki (zwłaszcza w latach 1922—29), kierowane przez związki zawodowe i silną organizację Komunistycznej Partii Polski.W okresie okupacji hitlerowskiej zginęło 31,2 tys. miesz­kańców miasta, w tym 28 tys. Żydów. Wiele tysięcy osób zesłano do obozów i więzień, wywieziono do Generalnej Guberni lub na roboty do Rzeszy. Miejscem kaźni było miejscowe więzienie. Zaludnienie Kalisza spadło z 81 tys. w r. 1939 do 43 tys. w r. 1945. Mimo terroru i prześlado­wań działały polskie organizacje podziemne: Organizacja Jedności Narodowej, Armia Krajowa, konspiracja har­cerska. Prowadzono także tajne nauczanie.Kalisz wyzwoliły w dniu 23 stycznia 1945 r. po ciężkich walkach, likwidując silny punkt oporu niemieckiego, jed­nostki 9 korpusu pancernego i 7 korpusu kawalerii gwar­dii, wchodzące w skład I Frontu Białoruskiego.Po zakończeniu II wojny światowej Kalisz szybko odbu­dował się z niewielkich stosunkowo zniszczeń. Zmoderni­zowano i rozbudowano przemysł, a do tradycyjnych ga­łęzi włókiennictwa i przemysłu spożywczego doszedł prze­mysł metalowy. Rozwinęło się poważnie na lewym brzegu Prosny budownictwo mieszkaniowe, tak że co trzeci ka-liszanin mieszka obecnie w domu wybudowanym po woj­nie. W r. 1970 miasto przekroczyło liczbę mieszkańców z r. 1939. Obecnie, po włączeniu w granice Kalisza w r. 1976 kilku okolicznych wsi, zajmuje on obszar 53 km2, a liczba mieszkańców szybko zbliża się do 100 tysięcy. W gospodarce uspołecznionej pracuje tu 53,1 tys. osób.W przemyśle dominuje przemysł lekki, a Kalisz jest czwar­tym co do wielkości ośrodkiem tego przemysłu w Polsce. Najbardziej znana jest Fabryka Wyrobów Runowych „Runotex”, jedna z największych tej branży w Europie. Produkuje ona aksamity jednokolorowe i barwne druko­wane, tkaniny dekoracyjne i podpinkowe oraz wyroby fu­terkowe tkane i dziane. Znaczna część produkcji wysyła­na jest za granicę. Fabryka jest udostępniona do zwie­dzania. Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Wistil” produ­kują tkaniny jedwabne, ortalionowe i dywany igłowe. Po przeniesieniu na nowe miejsce jest to praktycznie no­wy zakład. Nowoczesne budynki produkcyjne posiadają również Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego „Polo”, znane z bogatego asortymentu wyrobów. Fabryka Wyrobów Ażu­rowych „Haft” wytwarza tiule, koronki, zdobiny i tkaniny firankowe. W nowym budynku pracują także ZakładyPrzemysłu Odzieżowego „Kalpo”, produkujące wierzchnią konfekcję odzieżową.Drugą co do znaczenia gałęzią przemysłu jest przemysł metalowy. Wytwórnię Sprzętu Komunikacyjnego „PZL–Kalisz” (dawniej „Delta”), największy zakład przemy­słowy miasta, zbudowano od podstaw po r. 1952. Produ­kuje ona lotnicze silniki tłokowe, silniki wysokoprężne i części samochodowe. Aktualnie trwa w niej budowa olbrzymiej kuźni. Do branży metalowej należą również: Wytwórnia Urządzeń Komunalnych „Wuko”, Fabryka Części do Maszyn Włókienniczych „Kalimet” oraz oddział Fabryki Samochodów Rolniczych „Polmo”, wytwarzający samochodowy sprzęt grzewczy i chłodniczy. Przemysł spo­żywczy ma w Kaliszu duże tradycje. Na pierwszy plan wysuwają się w tym zakresie Kaliskie Zakłady Kon­centratów Spożywczych „Winiary”, dające jedną trzecią krajowej produkcji koncentratów, znane szeroko w kraju i za granicą. Z innych zakładów tej branży wymienić należy: Chłodnię Składową, Fabrykę Pieczywa Cukierni­czego „Kaliszanka”, Zakłady Mięsne, spółdzielczą prze­twórnię owocowo-warzywną, elewator zbożowy, dużą mie­szalnię pasz „Bacutil” i nowe piekarnie. W 45 krajach świata znajdują się już wyroby Kaliskiej Fabryki Fortepianów i Pianin „Calisia”, jednego z dwóch tego rodzaju zakładów w Polsce. W r. 1978 Fabryka obcho­dziła stulecie istnienia.Kalisz jest także dużym ośrodkiem budownictwa. Dzia­łają tu: Kaliski Kombinat Budowlany, Kombinat Budow­nictwa Komunalnego i Przedsiębiorstwo Instalacji Prze­mysłowych „Instal”. Wyroby z tworzyw sztucznych pro­dukują Zakłady Elementów Wyposażenia Budownictwa „Metalplast-Kalisz”. Złoża glin wykorzystuje kilka cegiel­ni, zlokalizowanych w południowej części miasta. Naj­nowszym zakładem jest powstała w latach 1975—78 Fa­bryka Domów, o docelowej produkcji 6,5 tys. izb rocznie. Z pozostałych zakładów przemysłowych Kalisza należy wymienić: Kaliskie Zakłady Garbarskie, Zakład Ultra­maryny „Polifarb”, Zakłady Mechaniczne Elektryfikacji Rolnictwa, zakład gumowy „Inco” i spółdzielnię galante-ryjno-papierniczą „Pokój”.Kalisz to również duże centrum kulturowe, o znaczeniu wykraczającym poza granice województwa. Ośrodkiem życia kulturalnego jest Państwowy Teatr im. W. Bogu­sławskiego, o 180-letniej tradycji. Jego osiągnięcia arty­styczne znane są w całym kraju. Druga zasłużona dla miasta instytucja kulturalna to działające od r. 1818 Ka­liskie Towarzystwo Muzyczne. Od r. 1974 Kalisz ma włas­ną orkiestrę symfoniczną. W mieście istnieją także: Mu­zeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej, stacja archeologiczna Polskiej Akademii Nauk, naukowe Kaliskie Towarzystwo Lekarskie (założone w r. 1877) oraz oddział Polskiego To­warzystwa Historycznego. Znajdują się tu redakcje ty­godnika wojewódzkiego „Ziemia Kaliska”, miesięcznika społeczno-kulturalnego „Południowa Wielkopolska”, gazet zakładowych „Kaliski Włókniarz” i „Delta” oraz oddziały wojewódzkie redakcji dzienników „Gazeta Zachodnia” i „Głos Wielkopolski”. Zainteresowaniem cieszą się Ka­liskie Spotkania Teatralne, konkursy pianistów jazzo­wych oraz festiwale muzyki kameralnej i muzyki mło­dzieżowej „Rytmy nad Prosną”.Kalisz jest także ośrodkiem szkolnictwa. Znajduje się tu­taj 17 szkół podstawowych, 5 liceów ogólnokształcących, 11 techników (w tym jedyne w Europie Technikum Budo­wy Fortepianów) oraz 10 zasadniczych szkół zawodowych. Kształci się tu także nauczycieli (obecnie w Centrum Do­skonalenia Nauczycieli o zasięgu ogólnopolskim), a uni­wersytety z Łodzi i Poznania oraz Politechnika Poznań­ska prowadzą w mieście swoje punkty konsultacyjne.Obecnie Kalisz rozwija się w kierunku południowo-za-chodnim. Dąży się do stworzenia z Kalisza, Szczypiorna, Skalmierzyc i Ostrowa Wlkp. aglomeracji przemysłowej o dużym znaczeniu gospodarczym. Plany przewidują osią­gnięcie przez miasto w r. 1990 liczby 120 tys. mieszkań­ców.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments