KAPLICE

Kaplica Potockiego Zbudowana w latach 1727—1730 przez głośnego architekta włoskiego Pompco Fcrrariego. Zajmuje przestrzeń dwóch przęseł nawy bocznej. Jednolite, późno-barokowe wnętrze prezentuje się bardzo okazale. Sklepio­na owalną kopułą z latarnią pośrodku. Ściany ozdobione sztucznym marmurem. Na ścianie wschodniej ołtarz, na za­chodniej nagrobek arbpa Teodora Potockiego fundatora kaplicy, z klęczącą postacią zmarłego i napisem na złoco­nej tarczy. Całość podobnie jak portale (z herbem Pilawa w zwieńczeniu) ozdobiona stiukiem. Nad portalem 2 gotyckieokna nawy bocznej z XIV w., odsłonięte w 1961 r. Wejście zamykają piękne kraty żelazne w stylu regencji. Polichro­mia J. Meyera z 1728 r. odnawiana w r. 1876 oraz oczy­szczona w r. 1965. W kaplicy Potockiego znajduje się także m.in. epitafium z białego marmuru Ignacego Krasickiego „króla poetów”, arbpa gnieźnieńskiego, zmarłego w Berlinie a tutaj pochowanego. Epitafium w r. 1876 wykonano w Dreźnie.Drugą z kolei jest kaplica Bożego Ciała (Spro-wskiego), zbudowana w 1460 r., gruntownie przebudowana w końcu XVIII w. (II). Wewnątrz m.i.n wczesnoklasycy-styczny ołtarz z ok. 1783 r., wykonany w kształcie roz­postartej kotary według proj. E. Szregera (projektanta wież katedry) i epitafia o bogatej kompozycji M. Radziejowskie­go i S. Szembeka wykonane z blachy miedzianej, po części złoconej, po r. 1721 przez złotnika warszawskiego M. So­kołowskiego. W gotyckiej arkadzie otwartej do nawy re­liefy ze sztucznego kamienia o motywach polowań. W na­wie bocznej, na wysokości mniej więcej łuku tęczowego, pod posadzką znajduje się odkryta w czasie prac wykopalisko­wych romańska płyta nagrobkowa z pocz. XI w. z częściowo rozszyfrowanym napisem odnoszącym się do trzech nie zidentyfikowanych mężczyzn. Napis na płycie jest najstar­szym znalezionym zabytkiem pisma w Polsce.Trzecią jest kaplica Doktorów (św. Jana Nepo­mucena), położona przy północnej części ambitu (III). Nie­gdyś gotycka, gruntownie przebudowana w 1780 r. Nad ba­rokowym portalem i kratą z XVI w. gotycka arkada z pła-skorzeźbionymi ościerzami (postacie myśliwych, jeleni, ry­cerzy, smoków). Sklepienie kaplicy żaglaste, z polichromią z 1783 r. Ciekawym zabytkiem jest podwójny nagrobek do­ktora praw Tomasza Josickiego (zm. 1616) i doktora me­dycyny Wincentego Oczki (zm. 1628) wystawiony w stylu renesansowym, jeszcze za ich życia, w r. 1612. Jednym z cenniejszych zabytków rzeźby nagrobkowej w Wielko­polsce jest renesansowa płyta ** kanonika Jana Grota (zm. 1532) z 1 poł. XVI w., odlana w mosiądzu przez spad­kobiercę sławnego warsztatu Vischerów z Norymbergii —Hansa Vischera Młodszego. (Płyta wmurowana z prawej strony od wejścia jest niewidoczna z nawy). Podobnie na ścianie przynawowej wmurowana jest płyta pamiątkowa z marmuru poświęcona pamięci wybitnych uczonych rodem z sąsiedniego Żnina — Jana i Jędrzeja Śniadeckich (z r. 1884). Ołtarz późnobarokowy.Za kaplicą Doktorów do ambitu przylegają dwie zakry­stie: dwuprzęsłowa wikariacka i jednoprzęsłowa prałacka. Prowadzą do nich podobnie jak do kaplic ozdobione por­tale. W pierwszej jednolite dębowe szafy z rokokowym ornamentem, w drugiej meble według proj. E. Szregera i polichromia z XVIII w.Na ścianie oddzielającej zakrystie od nawy widoczne są dobrze zachowane gotyckie arkady z bogatym ornamen­tem. Na tej samej ścianie kilka cennych nagrobków. Czte­ry bardzo podobne do siebie wczesnorenesansowe płyty nagrobne z czerwonego marmuru — wykonane w 1 poł. XVI w. na Węgrzech przez rzeźbiarza Jana z Florencji na zamówienie kanclerza Jana Łaskiego — rozmieszczone po jednej na kolejnych filarach: arbpa Jana Gruszczyńskiego (zm. 1473), arbpa Andrzeja Borzyszewskiego (zm. 1510), An­drzeja Łaskiego (zm. 1512) — brata Jana i ostatnia funda­tora — arbpa Jana Łaskiego (zm. 1531). Dwie pierwsze ozdobione są herbem Poraj, następne herbem Korab. Więk­sza płyta, podobna do opisanych, położona jest między 1 i 2 z wyżej wymienionych. Jest to płyta, wykonana także w czerwonym marmurze, arbpa M. Drzewieckiego (zm. 1535) z herbem Ciołek w środkowym ozdobnym kartuszu. Po­chodzi ona najprawdopodobniej z warsztatu krakowskiego i wykonana została na wzór płyt fundowanych przez J. Łaskiego. Między płytami Andrzeja i Jana Łaskiego znajduje się duży, kuty w piaskowcu renesansowy nagrobek Marcina Brudzyńskiego, burgrabiego kcyńskiego (zm. 1575), z ciekawym napisem epitafijnym w języku polskim. We­dług niektórych badaczy jest on dziełem wybitnego rzeź­biarza Jana Michałowicza z Urzędowa, zwanego „polskim Praksytelesem”.W trzeciej arkadzie od łuku tęczowego, po obu stronachprezbiterium stoją 2 identyczne portale wczesnobarokowe, wykonane z fundacji arbpa M. Łubieńskiego w gdańskim warsztacie W. Richtera (1654 r.) z różnokolorowych mar­murów. Do czasu regotyzacji katedry obramowywały one otwór w murze zakrywającym filary gotyckie. Dziś, po przebudowie, wolno stojące wyglądają nieco dziwnie; po­zostawiono je ze względu na dużą wartość artystyczną.Do części łukowej ambitu przylega 5 kaplic. Są to ko­lejno kaplice:IV. Kaplica Sw. Walentego, odnowiona w koń-cu XVIII w., z późnobarokowym portalem (nad nim go-tycka arkada). Ołtarz późnobarokowy i ładne epitafiumKaspra Chudzyńskiego (zm. 1698) z czarnego marmurui portretem zmarłego na blasze. Uwagę zwraca biały tronz marmuru. Pochodzi on z 1835 r. i do Katedry Gnieźnień-skiej przeniesiony został z pruskiego zamku w Poznaniu.Między kaplicą Św. Walentego a następną widnieje re­nesansowy nagrobek kan. Wojciecha Brudzyńskiego (zm. 1601), brata Marcina. Z arkad tej części prezbiterium ładny widok na imponującą architekturę nawy głównej.V. Kaplica Pana Jezusa (Św. Krzyża). Wzmian-kowana już w r. 1368 jako kaplica Św. Michała, obecną for-mę ma po przebudowie w r. 1760. W późnobarokowym oł-tarzu niewielki drewniany krucyfiks, zapewne gotycki,związany z legendą, według której w czasie walki Czar-nieckiego ze Szwedami miał się pocić krwią. Jan Kazimierzuprosił sobie ten krzyż na czas wojny i zatrzymał w swejkaplicy polowej do r. 1660. W kaplicy trzy epitafia — m.in.późnobarokowe z czarnego i białego marmuru arbpa A. Ko-morowskiego (zm. 1759) w kształcie trumny, z portretemna blasze, i wczesnobarokowe z brązu, kan. S. Strzałko-wskiego, z klęczącą postacią zmarłego.VI. Kaplica Gembickiego (NPM), położona naosi ambitu. Przebudowana w 1 poł. XVII w. na kaplicęgrobową arpba W. Gembickiego. Portal z brązowego mar-muru, krata i bogato zdobiony ołtarz pochodzą z poł.XVII. w. Naprzeciw ołtarza okazały nagrobek W. Gem-bickiego, wykonany w warsztacie wybitnego rzeźbiarzakrakowskiego Sebastiana Sali (który m.in. miał wykonać dla Katedry Gnieźnieńskiej konfesję św. Wojciecha, cze­mu przeszkodziła śmierć artysty). W monumentalnym obra­mieniu alabastrowa postać zmarłego, a w zwieńczeniu — herb Nałęcz.VII. Kaplica Kołudzkich. Wzmiankowana w 1368, obecnie po restauracji w XVII w. posiada piękne jednolite wyposażenie: ściany wyłożone czarnym marmu­rem, portal, ołtarz, ławki, tablicę erekcyjną i epitafium fundatora (S. Kołudzkiego zm. 1656) — wykonane z bia­łych i czarnych marmurów. Na sklepieniu polichromia z XVIII w. W kaplicy tej znajdują się słynne Drzwi Gnieźnieńskie , jeden z najcenniejszych zabytków romańskiej plastyki w Europie. Nazywano je niegdyś Klej-notem Królestwa — Gemma civitatis. Geneza i warsztat, który je wyprodukował stanowiły przedmiot dociekań licz­nych badaczy od ponad 100 lat. Zajmował się już nimi Joachim Lelewel. Poświęcono im wiele prac naukowych, m.in. w 1956 r. ukazała się obszerna trzytomowa praca wydana przez „Ossolineum”. W kwietniu 1970 r. w ple­biscycie magazynu turystycznego „Światowid” pt. „7 pereł techniki polskiej” Drzwi Gnieźnieńskie znalazły się na liś­cie laureatów. Według niektórych badaczy drzwi wykona­ne zostały dla budowli romańskiej w końcu XI w. We­dług lokalnej tradycji miały one być darem Bolesława Krzywoustego dla katedry (pocz. XII w.). Inni badacze lokują czas powstania na koniec XII w. (ok. r. 1170 — dar Mieszka III). Podwoje gnieźnieńskie składają się z dwu skrzydeł odlanych z brązu, nierównej wielkości (prawe 323X83 cm, lewe 328X84 cm) i grubości od 1,5 do 2,5 cm. Odlew wykonano na tzw. wosk tracony, lewego skrzydła w całości, prawego w 24 częściach. Osobno odlane zostały kołatki w postaci lwich łbów. Drzwi wykonano zapewne w Polsce pod wpływem sztuki mozańskiej.W 18 kwaterach przedstawione są sceny z życia św. Woj­ciecha, zaczynające się w kwaterze dolnej lewego skrzydła i kończące w dolnej prawego. Skrzydła obramowane są tzw. bordiurą z ornamentem roślinnym, figurami ludzizwierząt, scenami pracy, polowań i walk. Kolejno sceny przedstawiają: na części lewej epizody przed przybyciem św. Wojciecha do Polski: 1 — narodziny św. Wojciecha,— ofiarowanie w kościele w Libicach, 3 — oddanie na naukę do szkoły w Magdeburgu, 4 — modlitwa przy gro­bie męczenników, 5 — nadanie św. W. godności biskupiej w r. 983 w Weronie przez cesarza Ottona II, 6 — wy­pędzenie przez św. W. czarta z opętanego, 7 — widzenie senne św. W., 8 — św. W. w efekcie widzenia sennego napomina króla czeskiego Bolesława II za tolerowanie han­dlu niewolnikami, 9 — cud z dzbankiem w klasztorze na Awentynie; na części prawej drzwi — epizody z działalności misyjnej: 10 — przybycie św. W. wraz z towarzyszami do Prus, 11 — chrzest Prusów, 12 — kazanie do Prusów, 13 — ostatnia msza św. prowadzona przez św. W., 14 — męczeń­ska śmierć w r. 997, 15 — wystawienie zwłok, orzeł strzeże zwłok, 16 — wykupienie zwłok przez Bolesława Chrobre­go, 17 — przeniesienie zwłok w procesji do Trzemeszna, 18 — złożenie zwłok do grobu w Gnieźnie.VIII. Kaplica Olszowskiego (Sw. Andrzeja). Nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, pokry­tym późnorenesansową dekoracją stiukową z poł. XVII w. Wejście zamyka gotycka krata, kuta z prętów o przekro­ju prostokątnym, poehodząca z XIV/XV w., najstarsza z krat gnieźnieńskich. Nad barokowym portalem gotycka arkada o głowicach ze sztucznego kamienia, na których sa­tyryczne rzeźby przedstawiają Żydów z cielcem i maciorą. Ołtarz z czarnego marmuru ze stiukowymi płaskorzeźba­mi z XVII w. M.in. nagrobek z białego i czarnego marmu­ru arbpa Andrzeja Olszowskiego (zm. 1677), biegłego poli­tyka, zwolennika silnej władzy królewskiej, który swoim wpływem przyczynił się do wyboru na króla Michała Wiś-niowieckiego i Jana Sobieskiego, za co ten mianował go prymasem.Dalsze kaplice położone są już wzdłuż prostego odcinka ambitu.Dziewiątą z kolei jest kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej (IX) zwana też Bogorią. Powstałaona sumptem arbpa Jarosława Bogorii Skotnickiego, inicja­tora przebudowy katedry w stylu gotyckim, który spoczy­wa w podziemiach kaplicy. Nad portalem o bogatych for­mach barokowych, odsłonięta w 1960 r. gotycka arkada z oryginalną polichromią z XV w. Wewnątrz dwa nowsze nagrobki: arbpa E. Dalbora (zm. 1926) z brązu, z natural­nej wielkości klęczącą postacią, i epitafium arbpa M. Le-dóchowskiego (zm. 1902) z rzeźbą dłuta Władysława Mar­cinkowskiego. Ołtarz stiukowy późnobarokowy.X. Kaplica Sufragańska (Św. Stanisława) by­ła niegdyś dwupoziomowa i mieściła u dołu skarbiec, u gó­ry kaplicę. Po przebudowie w 1653 r. nakryta została klasz­tornym sklepieniem z późnorenesansową dekoracją stiuko-wą w typie lubelsko-kaliskim. W stiukowym ołtarzu z XVIII w. obraz z warsztatu Tomasza Dollabeli z XVII w., przedstawiający św. Stanisława z Piotrowinem przed są­dem królewskim. Ponadto znajdują się w niej 3 epitafia i płyta grobowa.Na filarze oddzielającym kolejną kaplicę — płaskorzeźba z białego marmuru karraryjskiego, przedstawiająca Miesz­ka I i Dąbrówkę. Jest ona dziełem i darem rzeźbiarza Oska­ra Sosnowskiego (1862 r.).Jednolitą wczesnobarokową kompozycję architektonicz­ną posiada kaplica Baranowskiego (XI). Wy­strój wnętrza z zastosowaniem szarego i różowego marmu­ru kieleckiego pochodzi z pocz. XVII w. Niegdyś kaplica ta nakryta była kopułą z latarnią, dziś pokrywa ją owalna kopuła płaska. Portal i krata z XVII w. Nad nimi gotycka arkada (odsłonięta w r. 1960) z fragmentami polichromii z XIV w. Ołtarz wczesnobarokowy, bogato zdobiony (tzw. dekoracją chrząstkową), z rzeźbami św. Wojciecha (z le­wej) i św. Jerzego (z prawej), obrazami (Ukrzyżowanie i Chrystus w grobie) z XVII w. i ciekawym antepedium. Naprzeciw — największy nagrobek katedry, wczesnoba­rokowy, zajmujący całą ścianę, o monumentalnej architek­turze z klęczącą postacią zmarłego z białego marmuru i her­bem Jastrzębiec w zwieńczeniu. Przy zewnętrznej ścianie stoją fragmenty gotyckich stall kanonickich ufundowane w 1477 r. przez arbpa Jakuba z Sienna. Pierwotnie — do r. 1721 stały one w prezbiterium; po ustawieniu tam no­wych stall, barokowych, przeniesiono je do poznańskiej kolegiaty Marii Magdaleny (po pożarze tego kościoła w 1780 r. ocalałe fragmenty powróciły do Gniezna). Stalle wykonane przez cystersów w Oliwie wyróżniają się boga­tym ornamentem.XII. Kaplica Dzierzgowskiego (Sw. Mikołaja). Zbudowana w XIV w., odnowiona ok. 1554 r. staraniem arbpa Mikołaja Dzierzgowskiego. Nad stiukowyai portalem (XVIII w.) i kratą z XVII w. o regularnym ornamencie go­tycka arkada (odsłonięta w r. 1960) z reliefem ze sztuczne­go kamienia i renesansową polichromią. Ołtarz stiukowy z końca XVIII w. Do cenniejszych zabytków katedry na­leżą 2 nagrobki. Nagrobek arbpa Andrzeja Krzyckiego (zm. 1537) przy ścianie zewnętrznej, renesansowy, z czer­wonego marmuru z leżącą postacią zmarłego, w klasycy-stycznej, piaskowcowej obudowie. Wykonany został ok. r. 1540 z fundacji „grona przyjaciół zmarłego” w jednym z najlepszych włoskich warsztatów kamieniarskich Krako­wa (zapewne Berecciego). Po prawej stoi bardziej okazały nagrobek arbpa M. Dzierzgowskiego, wykonany w stylu renesansowym w 1554 r. (jeszcze za życia fundatora), za­pewne przez Hieronima Canavesiego — wybitnego rzeźbia­rza włoskiego działającego w Krakowie. Pośrodku leżąca postać arbpa (kuta w czerwonym marmurze), z boku rzeź­by św. Mikołaja i św. Wojciecha, całość w obramieniu z piaskowca. W zwieńczeniu tzw. tondo (rzeźba w kształcie koła) z Madonną, dzieło Jana Marii Padovano, także Wło,-cha, głośnego rzeźbiarza, autora licznych prac (m.in. na Wawelu i attyki sukiennic krakowskich).Następna, trzynasta z kolei kaplica Sw. Józefa, zwana też Skrzetuskiego (XIII), przerobiona została w ostatnich latach na kruchtę. Ozdobiona jest ona poli­chromią Jabłońskiego z 1783 r. W portalu (XVIII w.) krata żelazna z 2 poł. XV w. W późnobarokowym ołtarzu obraz śmierci św. Józefa z warsztatu Bacciarelego. 3 epitafia — m.in. kan. M. Skrzetuskiego, z blachy miedzianej z por­tretem zmarłego (zm. 1791). Niegdyś znajdowało się tutaj główne wejście do katedry, tzw. Porta Regia (drzwi kró­lewskie), a w odrzwiach zawieszone były Drzwi Gnieźnień­skie.Ostatnią z wieńca kaplic jest dwuprzęsłowa kaplica Łubieńskich (XIV). Zbudowana w poł. XVII w. na miejscu połączonych kaplic z XV w. Krzyckiego i Sienińs-kiej, przebudowana w 1778 r. Wnętrze kaplicy jednolite, wczesnoklasycystyczne, ostatnio ładnie odnowione, nakryte sklepieniem lustrzanym. Dwa wczesnobarokowe portale (ok. 1642 r.) ozdobione herbami Doliwa i Pomian, kraty gdańskie. Nad portalem wschodnim piękna gotycka arkada (odsłonięta w 1961 r.) z bogato polichromowanymi relie­fami. Na filarze między portalami tablica erekcyjna ka­plicy z 1652 r. Wewnątrz kaplicy: ołtarz późnobarokowy, nagrobek arbpa Macieja Łubieńskiego (zm. 1652) — na we­wnętrznej ścianie kaplicy — z czarnego marmuru i alaba-stru. Według legendy arbp ten miał wstać z grobu, gdy w 1656 r. weszli do katedry Szwedzi dla rabunku. Ostatni z barokowych portali obramowuje kratę z XVII w., zamy­kającą wejście do nowego kapitularza, znajdującego się na piętrze. Prowadzą doń schody i balustrada wykonane w 1788 r.Przy końcu nawy południowej znajduje się kruchta po­łudniowa. W r. 1963 dokonano tutaj odkrycia monumental­nego portalu wykonanego w 2 poł. XIV w. ze sztucznego kamienia. Bogato profilowane ościeża zwieńczone są gło­wami podtrzymującymi gzyms ozdobiony roślinnymi moty­wami. Na gzymsie tym wspierają się łuki archiwolty, ozdo­bione motywami figuralnymi i zwierzęcymi (symbolizują­cymi Cnoty i Grzechy ludzkie), odlanymi w tych samych formach co segmenty arkad międzynawowych. Centralną część portalu zajmuje tympanon ze sceną Sądu Ostatecz­nego. Na ścianie zachodniej zachowały się fragmenty obra­mienia dużej wnęki z XIV w. z częścią bogatego maswerku z głową Chrystusa i symbolami kosmicznymi. Skromniej­sze ślady wnęki znajdują się na ścianie przeciwległej.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments