KULTURA

Tradycje kulturalne regionu chełmskiego są dawne i bogate. Już w XV wieku w Akademii Krakowskiej kształciło się wielu studentów pochodzących z tych tere­nów. W XVI wieku mieszkał i tworzył tu Mikołaj Rej (1505—1569), który po ożenku z Zofią Kościeniówną osiadł na stałe w jej dobrach w Kobylem i Siennicy Różanej. Powstało tu wiele z jego dzieł. W tym też wieku bujnie rozwinął się ruch reformacyjny, krzewiony przez licz­nych arian. Szczególnie znanym spośród nich był sławny działacz sejmowy, wielokrotny marszałek izby posel­skiej — Mikołaj Sienicki (1521—1582), zwany Demostene-sem polskim, który miał swą siedzibę w Bończy. Kon­tynuatorem jego dzieła był Paweł Orzechowski (1550— 1612) — działacz sejmowego stronnictwa egzekucyjnego, doradca Jana Zamoyskiego, fundator zamku w Krupem. Powstały wówczas na tych ziemiach liczne zbory kalwiń­skie i ariańskie, m. in. we Włodawie, Bończy, Siedlisz­czu i Rejowcu. Włodawa znajdująca się w rękach Lesz­czyńskich stanowiła ważny ośrodek kalwinizmu. Była tu szkoła i zbór kalwiński. Rektorem szkoły i kaznodzieją na początku XVII wieku był historyk i poeta Andrzej Węgierski (ur. ok. 1600, zm. w 1649). W 1634 roku odbył się tu synod kalwiński.W XVI wieku głównym ośrodkiem oświaty w regio­nie była szkoła katedralna w Krasnymstawie. Wykształ­ciła ona wielu światłych Polaków. Uczniami jej byli tacy znani w historii Polski ludzie, jak Jan Zamoyski (1542— 1605), hetman wielki koronny, mąż stanu, założyciel Aka­demii Zamojskiej i Jakub Uchański (1502—1581), później­szy prymas Polski i polityk. W Krasnymstawie tworzył Paweł Piasecki (1579—1649), działacz polityczny, historyk, autor łacińskiej kroniki panowania Zygmunta III i Wła­dysława IV Wazów.Ogromnie cenna dla regionu jest kronika ziemi chełm­skiej napisana przez Jakuba Suszę (1610—1685), opatrzo­na tytułem Phoenix. Ten wszechstronnie wykształcony człowiek był współzałożycielem i rektorem seminarium unickiego w Chełmie.W kolegium krasnostawskim przebywał heraldyk pol­ski Kasper Niesiecki (1682—1744), autor najlepszego her­barza doby przedrozbiorowej Korona Polska… W Sielcu położonym niedaleko Chełma miał swoje posiadłości Wa­cław Rzewuski (1706—1779), hetman wielki koronny, autor dwu tragedii {Żółkiewski i Władysław pod Warną) opar­tych po raz pierwszy w dziejach dramatu polskiego na motywach zaczerpniętych z historii Polski. Rzewuski pod koniec życia przebywał w Sielcu i tu zmarł.Na rozwój kultury i oświaty regionu duży wpływ wy­warła założona przez Komisję Edukacji Narodowej szko­ła podwydziałowa w Chełmie. Jej rektorem i wykładow­cą był Samuel Chróścikowski (1730—1799), autor pierw­szego polskiego podręcznika fizyki pt. Fizyka doświad­czeniami potwierdzona (1764), a także kilku dzieł z za­kresu etyki, w tym podręcznika etyki dla Collegium No-bilium w Warszawie, którego był nauczycielem. Zmarł w Chełmie. Franciszek Dionizy Kniaźnin (1750—1807), poeta i pisarz dramatyczny, towarzysząc dworowi swego pro­tektora Adama Czartoryskiego, bawił w jego dobrach w Różance pod Włodawą. Echem tego pobytu były dwa utwory poetyckie: Do Bugu i Z podróży. Smętny kraj­obraz włodawski nie zachwycił zbytnio poety.W Borowicy niedaleko Krasnegostawu mieszkała Elżbieta Jaraczewska (1792—1832), autorka powieści oby­czajowych i dydaktyczno-moralizatorskich. Jej twórczość miała duże znaczenie dla rozwoju wczesnej powieści pol­skiej. Z regionem chełmskim był blisko związan)’ Józef Korzeniowski (1797—1863), powieściopisarz i dramaturg. Akcję swej powieści Krewni ulokował w Sawinie i Do­rohusku. Będąc wizytatorem szkół często odwiedzał te strony, poznał je i ukochał. Wincenty Pol (1807—1872), poeta i geograf, uchodząc w 1858 roku z Lublina przed prześladowaniami władz carskich, zamieszkał na jakiś czas w Siedliszczu pod Chełmem w gościnnym domu Wojciecha Węglińskiego. Dworek ten zachował się do dziś, obecnie mieści się w nim liceum ogólnokształcące.W Krasnymstawie przebywał jako oficer armii Księ­stwa Warszawskiego Aleksander Fredro (1793—1876), wielki polski komediopisarz. O tych czasach opowiada w swych pamiętnikach noszących tytuł: Trzy po trzy. W Krasnymstawie urodził się Antoni Oleszczyński (1794— 1879), znany sztycharz i rysownik, autor portretów sław­nych Polaków i scen z historii Polski. Niezwykle intere­sującą postacią jest Henryk Kamieński (1813—1865), dzia­łacz polityczny, filozof i publicysta, który przez dłuższy czas zamieszkiwał w Rudzie niedaleko Chełma. Był auto­rem takich dzieł, jak: O prawdach żywotnych narodu polskiego, Filozofia ekonomii materialnej ludzkiego spo­łeczeństwa i Wojna ludowa.Autorem licznych utworów powieściowych o tematyce obyczajowej był Leon Kunicki (1829—1873) urodzony w Siedliszczu pod Włodawą. Stale zamieszkiwał w pobli­skim Stulnie. Był też cenionym rysownikiem. Jego ilu­stracje zamieszczał „Tygodnik Ilustrowany”, „Kłosy” i „Wieniec”. Okolice te opisywał także Kajetan Kraszew­ski (1827—1896), pisarz historyczny, .Losem unitów chełmskich prześladowanych przez ca­rat interesowało się wielu ówczesnych pisarzy. Maria Konopnicka (1842—1910) odwiedziła w 1893 roku Chełm i Włodawę. W Maziami niedaleko Wojsławic (pow. chełmski) uro­dził się Stanisław Brzozowski (1878—1911), filozof i teo­retyk kultury, krytyk literacki, publicysta i powieściopi-sarz. We Włodawie urodził się Stanisław Masłowski (1853—1926), malarz, świetny rysownik i akwarelista.W okresie przed pierwszą wojną światową począł roz­wijać się w Chełmie ruch kulturalny. W 1904 roku pow­stał działający do dziś amatorski Teatr Ziemi Chełmskiej. W 1910 roku dr Edward Łuczkowski założył oddział Pol­skiego Towarzystwa Krajoznawczego, który był jednym z pierwszych w kraju. Zgrupowani w nim działacze sze­rzyli wiedzę o ziemi ojczystej, utrwalali tradycje patrio­tyczne. W czasie okupacji austriackiej w 1915 roku sta­raniem miejscowego społeczeństwa utworzono polską Szkołę Filologiczną w Chełmie, obecnie I Liceum Ogól­nokształcącego im. S. Czarnieckiego.W dwudziestoleciu międzywojennym wydawano w Chełmie kilka czasopism, jak: „Kronika Nadbużańska”, „Zwierciadło” czy od 1933 roku miesięcznik poetycki „Kamena”. Wokół tego pisma, którego założycielem był poeta i prozaik Kazimierz Andrzej Jaworski (1897—1973) oraz malarz Zenon Waśniewski, zgrupowali się młodzi poeci chełmscy tworząc środowisko twórcze. Z tego krę­gu wyrośli współcześni pisarze i poeci, tacy jak: Jan Szczawie] (ur. 1906), Witold Kasperski (1909—1975), Wa­cław Mrozowski (1912—1967), Zdzisław Popowski (ur. 1913), Ignacy Gąsiorowski (ur. 1915), Czesław Morawski (ur. 1913), Wacław Iwaniuk (ur. 1912) i Czesław Twar-dzik (1914—1980).Nadto wymienić trzeba Józefa Nikodema Kłosowskie­go (1904—1950) powieściopisarza rodem z Krasnegostawu, piewcę chłopskiej partyzantki z okresu okupacji hitle­rowskiej. Z Krasnegostawu też pochodzi poetka i publi­cystka Anna Kamieńska Spiewakowa (ur. 1920). W Cheł­mie tworzy współcześnie poeta i powieściopisarz Jan Longin Okoń (ur. 1927) oraz kilku innych zrzeszonych w klubie literackim „Pryzmaty”.W 1950 roku powstało Stowarzyszenie Miłośników Zie­mi Chełmskiej skupiające działaczy kulturalnych o różno­rodnych zainteresowaniach. Działa przy nim chór „Hej­nał” oraz sekcje zainteresowań, m. in. filmowa, fotogra­ficzna i plastyczna.Utworzenie w 1975 roku województwa chełmskiego wpłynęło na ożywienie działalności kulturalnej. Wokół Wojewódzkiego Domu Kultury i jego filii we Włodawie i Krasnymstawie skupiły się liczne zespoły amatorskie. Działa 25 gminnych bibliotek publicznych z 32 filiami i 310 punktami bibliotecznymi. W Chełmie funkcjonuje Muzeum Okręgowe i Muzeum PKWN. Poważne zbiory posiada muzeum w Krasnymstawie. W stadium organi­zacji znajduje się muzeum we Włodawie, które będzie gromadziło przedmioty kultury materialnej z terenu Po­jezierza Lęczyńsko-Włodawskiego. Istnieją też 102 pla­cówki zakładowe, jak domy kultury, izby tradycji i świe­tlice.Domy kultury we Włodawie i Krasnymstawie wiele uwagi poświęcają zespołom amatorskim. Działający od 20 lat przy Młodzieżowym Domu Kultury we Włodawie zespół pieśni i tańca grupuje 150 dzieci i młodzieży. Jest laureatem wielu przeglądów i festiwali o zasięgu lokal­nym i krajowym. Znaną imprezą Domu Kultury w Kras­nymstawie są organizowane od 1970 roku dożynki chmie­lowe, zwane Krasnostawskimi Chmielakami. Jest to barw­na, kilkudniowa impreza folklorystyczna z urozmaiconym progra.nem, mająca zasięg krajowy. Dużym uznaniem cieszy się 200-osobowy zespół pieśni i tańca z krasno­stawskiego domu kultury. Niemałe osiągnięcia mają wiejskie ośrodki kultury. Znany jest szeroko chór ludo­wy i orkiestra z Siennicy Różanej. Wysoki poziom arty­styczny reprezentują kapele ludowe z Małochwieja i Ka­mionki.Muzeum Okręgowe w Chełmie ma trzy działy: histo­ryczny, przyrodniczy i dział sztuki, przy którym utwo­rzono galerię sztuki współczesnej, zwaną Galerią 72. Dział historyczny muzeum ma być wkrótce umieszczony w odrestaurowanym kościele pounickim św. Mikołaja. W 1979 roku w dawnej drukarni „Zwierciadło”, gdzie w 1944 roku był odbijany Manifest Lipcowy założono Mu­zeum PKWN. Włodawska placówka muzealna będzie się mieścić w obecnie restaurowanym budynku barokowej synagogi z XVIII wieku. Ożywczo na ruch muzyczny wpłynęło powstanie w 1976 roku Towarzystwa Muzycz­nego w Chełmie, mającego w swojej pieczy 14 ogniskmuzycznych i 1 baletowe, a także przekształcenie istnie­jącej tu od 35 lat szkoły muzycznej I stopnia w szkołę średnią.W 1979 roku powstały w Chełmie oddziały Towarzy­stwa Opieki nad Zabytkami oraz Towarzystwa Histo­rycznego. Chełmski oddział Polskiego Towarzystwa Tury­styczno-Krajoznawczego obok działalności programowej od wielu lat prowadzi żywą działalność w zakresie emisji medali pamiątkowych.W 1978 roku funkcjonowało na terenie województwa 188 szkół podstawowych i ich filii, w tym 17 gminnych szkół zbiorczych. Ogólna liczba uczniów — 27 900. W tymże roku w 56 szkołach średnich uczyło się 9600 ucz­niów, w 31 szkołach zawodowych 5200 osób i w 6 szko­łach policealnych 530 uczniów.Międzyrzecze Bugu i Wieprza, obszar na którym u-sytuowane jest województwo chełmskie, stanowiło jesz­cze do niedawna teren ścierania się i przenikania wpły­wów etnicznych polskich i ruskich. Zjawisko to można dostrzec jeszcze dziś w zachowanych wytworach sztu­ki ludowej.W budownictwie wiejskim najczęściej występował typ drewnianego domu składającego się z sieni, izby i komory, gdzie sień była przelotowa i umieszczona centralnie. Chałupy zasobniejsze były dwuizbowe i znacznie większe. Sporadycznie spotyka się domy z pod­cieniami oraz wnękami (narożnymi lub centralnymi). Ten ostatni typ chałupy określa się jako tzw. włodaw-ską. Domy z wnękami zachowały się w wielu miejsco­wościach województwa (Hola, Bukowa Wielka, Koro-lówka, Szuminka, Stawki, Żuków, Różanka, Wojsła­wice).W budownictwie mieszkalnym wiele miejsca zajmo­wały ozdoby architektoniczne w postaci profilowanych zakończeń belek stropowych, ozdobnie wycinanych de­sek zabezpieczających połać strzechy od strony szczytu dachu (tzw. wiatrownice), odeskowań szczytów dachów czy wreszcie drewnianych ozdób okien i drzwi. Zakoń­czenia wiatrownic (tzw. szparogi) przybierały niekiedy kształt rogów (Roztoka, Wołczyn, Żłobek, Zarzecze) lub postać ptaków (Bielin, Świerże) czy też głów zwierzę­cych (Żuków, Krasówka). Bogatsze domy wiejskie i małomiasteczkowe miały także ganek tz dwuspado­wym daszkiem wspartym na 2 lub 4 słupkach, do­łem zamknięty ażurową balustradą.Dopełnieniem budownictwa wiejskiego są budynki gospodarcze w postaci drewnianych stodół, spichlerzy, brogów i wiatraków. Wiatraki typu koźlak były istot­nym elementem krajobrazu wsi. Do dziś zachowały się tylko w nielicznych miejscowościach (m.in. w Tuligło-wach pod Krasnymstawem, w Bończy, Ludwinowie, Stulnie, Wyrykach i Wołoskowoli).Tradycyjna izba wiejska miała skromny wystrój. Poza obrazami religijnymi niewiele było elementów de­koracyjnych. Zaliczyć do nich należy przede wszystkim wycinanki (pasowe lub w kształcie koła, gwiazdy, rza­dziej wieloboku), których tradycje kontynuują: Maria Gleń i Maria Rotmańska z Krasnegostawu, Sabina Derkaczewska z Wojniak i Maria Chaberko z Chełma.Przed świętami dorocznymi i rodzinnymi powałę izby dekorowano tzw. pająkami wykonywanymi ze sło­my i barwnej bibułki. Kolekcję takich pająków posia­da muzeum w Krasnymstawie. Do dekoracji wnętrza izby wiejskiej używano także sztucznych kwiatów spo­rządzanych z kolorowych bibułek gładkich lub marsz­czonych. Zdobiono nimi obrazy, belki powały i ściany; dziś zdobi się nimi przydrożne krzyże i kapliczki. Tę dziedzinę twórczości uprawia dotychczas Maria Rotmań-ska z Krasnegostawu.Jeszcze w okresie międzywojennym niemal w każ­dej wsi była kuźnia, a wiejscy kowale świadczyli usłu­gi w zakresie wyrobu i naprawy narzędzi rolniczych i domowych. Wiele dawnych przedmiotów kowalskiej roboty było zdobionych, o czym świadczą dekoracyjne zawiasy, klamki, kraty do okien komór, okucia wo­zów czy wreszcie kunsztowne krzyże kute w żelazie wieńczące kapliczki oraz przydrożne i cmentarne krzy­że drewniane. Nieliczni obecnie czynni kowale poza u-sługami dla ludności wykonują przedmioty artystyczne, jak: świeczniki, popielniczki, żyrandole, figurki węży i różnego rodzaju symboliczne znaki. Szczególnie cenne są prace nieżyjącego już Edwarda Bychowskiego z Bo­rowa, który w zakresie kowalstwa artystycznego był wybitną indywidualnością. Jego prace można podzi­wiać w muzeum w Krasnymstawie oraz w Muzeum Okręgowym w Lublinie.Dziedziną sztuki ludowej, która do dziś wykazuje dużą żywotność jest ludowe tkactwo. W północnej części województwa znajdujemy sporo takich ośrod­ków kultywujących dawne tradycje. Wytwarzają one znane włocławskie pasiaki i kraciaki używane jako tka­niny nakryciowe. Starsze wyroby cechuje ciemna to­nacja (dużo czerni, brązu, zieleni) zestawiana w 2 lub 3 kolorach. Tkactwo nowsze operuje większą gamą ko­lorów, które występują głównie na tkaninach przety­kanych wzorami geometrycznymi, roślinnymi i zwie­rzęcymi. Do dzisiejszego dnia spotyka się np. we wsi Wyryki oryginalne krajki tkane przez Janinę Trociuk. Wśród tkaczek ludowych w województwie zasługują na wyróżnienie także: Emilia Kulisz z Siennicy Nadolnej, Maria Metko z Różanki, Katarzyna Oniszczuk z Wy-ryk, Janina Pilars z Zahajek i Józefa Torbicz z Woli Wyrykowskie j.Ceramika ludowa wytwarzana jest obecnie w Paw­łowie, Józefowie i Jasienicy. Do najbardziej znanych należy ośrodek w Pawłowie, gdzie garncarstwem zaj­mują się już od XVII w., a cech powstał w 1796 ro­ku. Garncarstwo to obejmuje ceramikę siwą i czerwo­ną, odznaczającą się dużą różnorodnością kształtów i bogatym zdobnictwem. Wyrabiane są zarówno naczy­nia użytkowe (garnki, dzieżki, doniczki, flakony), jak i galanteria ceramiczna (dwojaczki, popielniczki; świecz­niki, skarbonki, dzbanuszki), głównie dla odbiorcy miej­skiego. Do grona wybitnych twórców pawlowskich na­leżą: Jan Sławiński, Kazimierz i Stanisław Wanarscy oraz Tomasz Filipczuk.Wprawdzie województwo .chełmskie nie słynie z bo­gatej rzeźby ludowej, jednak sporadycznie spotkać mo­żemy jeszcze świątki w przydrożnych kapliczkach (Buś-no, Jaślików, Natalin, Okopy, Mołodutyn, Sawin, Świerże, Wojsławice, Żdżanne). Współcześni rzeźbiarze, których jest kilkunastu, wykonują prace o tematyce re­ligijnej i świeckiej, najczęściej przedstawiając typy wiejskie. Odbiorcami tych dziel są głównie muzea i ko­lekcjonerzy. Do wyróżniających się twórców należą: Bolesław Adamiak i Czesław Lipa z Siedlisk, Waleria Mąka z Rozdżałowa, Roman Siedź z Malinówki i naj­bardziej chyba znany — Stanisław Szulc z Woli Ko-rybutowej.W ostatnim czasie w regionie chełmskim znacznie rozwinęło się malarstwo ludowe, pobudzone modą na kolekcjonowanie „sztuki prymitywnej”. Współczesne prace poświęcone są niemal wyłącznie tematyce świec­kiej i przedstawiają: pejzaże, sceny rodzajowe, kwiaty, portrety, a nawet martwą naturę. Z grona mniej lub bardziej uznanych malarzy warto wymienić: Juliana Bajkiewicza z Chełma, Jana Kosiarza z Kumowa Ma­jorackiego, Stanisławę Mąkę fc Rozdżałowa i Marię Rotmańską z Krasnegostawu.Znacznie niniejszą rolę w dzisiejszej sztuce ludowej regipnu odgrywa plecionkarstwo i plastyka obrzędowa. Z tej ostatniej warto odnotować wykonywanie pisanek, dość powszechne jeszcze w wielu wsiach. Pisanki zdo­bione są zarówno w sposób tradycyjny (przy pomocy gorącego wosku), jak również techniką skrobania. Wśród motywów zdobniczych najpospolitsze są: grab­ki, jodełki, wiatraczki, gwiazdki, słońca i drzewka ży­cia. W okresie przedświątecznym na miejscowych tar­gach można jeszcze kupić te piękne wytwory sztuki ludowej.Z tych tradycji wyrosła także specyficzna poezja i pieśń ludowa. W prostych i serdecznych słowach pisa­rze i poeci tych stron opiewają piękno swej ziemi. Oto nieżyjąca już dziś Paulina Hołyszowa ze Strzępina po­zostawiła min zebrany i opracowany przez siebie zbiór pieśni i obyczajów, towarzyszących obrzędowi zaślubin — „Nasze wesele”. Wśród zasłużonych piew­ców wsi krasnostawskiej wymienia się Stanisława Bo-jarczuka. Obecnie dużą popularnością cieszą się poeci: Władysław Kuchta z Molodutyna, Maria Gleń z Zakrę-cia pod Krasnymstawem oraz Sabina Derkaczewska z Wojniak.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments