OBIEKTY KRAJOZNAWCZE

Ratusz (obecnie siedziba Urzędu Miejskiego) wznosi się pośrodku pl. Bohaterów Stalingradu (rynku). Powstał w latach 1920—24 wg projektu architekta Sylwestra Paj-zderskiego. Na ścianie zewnętrznej tablica ku czci ofiar obydwu wojen światowych.Kościół Sw. Mikołaja przy ul. Kanonickiej. Prezbiterium fundacji księcia Bolesława Pobożnego z lat po r. 1253, roz­budowane o część nawową w połowie XIV w. Obecna wie­ża neogotycka pochodzi z czasów regotyzacji w latach 1869—76. W prezbiterium sklepienie gwiaździste z w. XVI, w nawach na sklepieniu kolebkowym z lunetami stiukowa dekoracja późnorenesansowa w tzw. typie kalisko-lubel-skim, wykonana w r. 1612 przez Albina Fontanę. W baro­kowym ołtarzu głównym (zrekonstruowanym po spaleniu w r. 1973) znajdował się obraz Zdjęcie z krzyża z pra­cowni Piotra Pawła Rubensa (obecnie jest tu kopia).Pod chórem wśród tablic i epitafiów tablice ku czci Ada­ma Asnyka i Józefa Ignacego Kraszewskiego. Na prze­dłużeniu lewej nawy kaplica Matki Boskiej Pocieszenia, zwana w czasie zaborów kaplicą Polską. W niej polichro­mia o tematyce patriotycznej i witraże Włodzimierza Te­tmajera z r. 1909.Obok kościoła znajduje się gotycki klasztor kanoników lateraneńskich z r. 1448. Jest to najstarszy zachowany w Kaliszu dom mieszkalny.Dawna szkoła wojewódzka przy ul. Grodzkiej 1 (obecnie I Liceum Ogólnokształcące). Zbudowana została ok. r. 1819 wg projektu Sylwestra Szpilowskiego, w podwórzu i czę­ściowo na fundamentach dawnego zamku starościńskiego. W latach 1849—53 uczył się tu Adam Asnyk. Wiszącym do dziś na zewnątrz budynku dzwonkiem dano 1 lutego 1905 r. sygnał do strajku szkolnego.Kolegiata przy pl. Sw. Józefa. Pochodzi z r. 1790, z za­chowanymi czternastowiecznymi prezbiterium i zakrystią. Wyposażenie wnętrza barokowe i rokokowe, w części prze­niesione z kościoła jezuitów. Ołtarz główny, tron biskupi i stalle, klasycystyczne, ufundował w r. 1829 biskup Józef Koźmian. W lewej nawie cenny poliptyk późnogotycki, wykonany mniej więcej w latach 1510—13 w warsztacie tzw. Mistrza z Gościszowic, związanego z Witem Stwo­szem (częściowo zmieniony i rekonstruowany). W prawej nawie obraz z lat ok. 1790 Suplikacje do Sw. Józeja, pędzla Jana Godzkiego, przedstawiający reprezentantów różnych stanów, m. in. króla Stanisława Augusta. Na prze­dłużeniu prawej nawy kaplica Sw. Józefa z polichromią z r. 1831 oraz późnobarokowym ołtarzem z obrazem Świę­tej Rodziny z 2 polowy XVII w. W podziemiach kaplica poświęcona martyrologii polskiego duchowieństwa w cza­sie II wojny światowej.Obok kościoła dzwonnica klasycystyczna z lat ok. 1820, zapewne projektu Sylwestra Szpilowskiego, oraz dom pa­rafialny, którego dwa nierówne skrzydła powstały w la­tach 1800 i 1818.Gmach Urzędu Wojewódzkiego przy pl. Sw. Józefa. Pier­wotnie rezydencja arcybiskupów gnieźnieńskich, powstała w r. 1353. W latach 1583—84 została ona przebudowana i połączona z powstałym wtedy kolegium jezuickim. Obec­na budowla pochodzi z przebudowy klasycystycznej w la­tach 1824—25, dokonanej wg projektu Sylwestra Szpilow­skiego. Od ostatniej przebudowy przez cały czas siedziba władz administracyjnych. Od strony ul. Kolegialnej wmu­rowano w r. 1977 tablicę upamiętniającą kwaterowanie tu w latach 1945—49 sztabu 4 Pomorskiej Dywizji Piecho­ty.Zespół budowli pojezuickich przy ulicach Kolegialnej i Ła­ziennej. Powstały one w latach 1583—96 z fundacji pry­masa Stanisława Karnkowskiego, rozbudowane później w ciągu w. XVII. Obejmowały dawniej kościół, klasztor, szkołę, bursę i drukarnię. Obecnie znajdują się tu biura różnych instytucji.Kościół wczesnobarokowy (najstarszy jezuicki w Polsce) wybudowano w latach 1587—96 wg projektu architekta włoskiego Jana Marii Eernardoniego. Fasada, nie wydzie­lona 7, linii sąsiednich budynków, umieszczona jest w sposób typowy dla baroku na linii ul. Chodyńskiego. Portal główny z r. 1589 ma jeszcze cechy renesansowe. Wnętrze jest trójnawowe, z emporami nad nawami bocznymi i wy­posażeniem z w. XVII i XVIII. Na uwagę zasługują na­grobki i epitafia, przede wszystkim wczesnobarokowe na­grobek z r. 1611 fundatora całego zespołu, prymasa Sta­nisława Karnkowskiego (po lewej stronie prezbiterium), oraz późnogotycka płyta nagrobna Ciświckich (z r. 1575, na filarze z lewej strony nawy głównej).Kościół i klasztor franciszkanów między ulicami Bro­niewskiego, Kazimierzowską i Sukienniczą. Został wznie­siony po połowie XIII w. z fundacji księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego i jego żony Jolanty. Przy lewej na­wie gotycka kaplica Męki Pańskiej, a obok niej dawna dzwonnica renesansowa z r. 1640 (otynkowana). Wewnątrz w prezbiterium gotyckie sklepienie krzyżowo-żebrowe, w nawach na sklepieniu kolebkowym z lunetami bogata de­koracja późnorenesansowa w tzw typie kalisko-lubelskim, wykonana ok. r. 1630. Wyposażenie wnętrza z w. XVIII. Kilka epitafiów, m. in. z r. 1600 ośmioletniego Piotra Bo-lelickiego z napisem w języku polskim (w lewej nawie z przodu).Klasztor jest barokowy, wybudowany z częściowym wy­korzystaniem dawnych murów gotyckich. W latach 1798— —1858 znajdowało się tu więzienie kaliskie. Wewnątrz od­kryto fragmenty malowideł, wykonanych w w. XVIII przez malarza wielkopolskiego Adama Swacha. Od strony ul. Kazimierzowskiej widoczny fragment gotyckich murów obronnych.Tzw. Most Kamienny na Prośnie, w ciągu ul. Śródmiej­skiej. Zbudowany w r. 1825 wg projektu Sylwestra Szpi-lowskiego, pod kierunkiem budowniczego Franciszka Rein-steina. Pośrodku balustrad kamienne tablice z herbem Kalisza i napisem łacińskim dotyczącym budowy.Dawne koszary Legii Nadwiślańskiej Wydłużony budynek klasycystyczny, wzniesiony na począt­ku XIX w. dla 8 pułku armii Księstwa Warszawskiego. Od zewnątrz tablica ku czci poety Cypriana Godebskiego, do­wódcy pułku, poległego w r. 1809 w bitwie pod Raszynem.Dom Przechadzkich przy ul. Babinej 1. Duży gmach kla­sycystyczny, zbudowany po r. 1820, zapewne wg projektu Sylwestra Szpilowskiego. W latach 1801—17 stał w tym miejscu drewniany budynek teatralny, w którym wystę­pował zespół Wojciecha Bogusławskiego.Tzw. pałac Puchalskich przy pl. Kiliń­skiego 4. Zbudowany w stylu klasycystycznym w latach ok. 1820—30, zapewne wg projektu Sylwestra Szpilowskie­go. W latach 1849—62 mieszkała w nim Maria Konopnicka, co upamiętnia umieszczona na gmachu tablica. W stadium organizacji jest izba muzealna poświęcona pisarce.Zespół klasztorny pobernardyński — na narożniku ulic 3 Maja i 23 Stycznia. Zbudowany w latach 1594—1622 w stylu późnorenesansowym i rozbudowywany w ciągu w. XVIII. Obejmuje kościół, klasztor, dzwonnicę oraz mur z bramą i krytym przejściem do kościoła. Wewnątrz w kościele iluzjonistyczna polichromia z 2 połowy XVIII w., pędzla Walentego Żebrowskiego. Jednolite bogate wyposa­żenie wnętrza wyrzeźbił w połowie XVIII w. Bonawen­tura Widawski. Z lewej strony nawy blaszane epitafium sędziego kaliskiego Aleksandra Łubieńskiego (zm. 1735) i jego dwóch żon. W krytym przejściu do kościoła m. in. epitafium Scholastyki z Turskich Wasiłowskiej (1820—54), matki Marii Konopnickiej.Na cmentarzu przykościelnym stoi kolumna z krucyfiksem na szczycie, zwana obeliskiem Napoleona. Jest ona pa­miątką po urządzonym w r. 1813 w klasztorze szpitalu wojskowym i żołnierzach francuskich pochowanych na tutejszym cmentarzu.Dawna fabryka sukna Beniamina Repphana na narożni­ku pl. Kilińskiego i ul. Warszawskiej. Powstała ona w la­tach po r. 1815, przebudowana z barokowego kościoła ber­nardynek z lat 1642—77. Później były tu mieszkania, na­stępnie szkoła, a obecnie są biura. W r. 1861 urodził się tu Stefan Szolc-Rogoziński, geograf i podróżnik. Sąsiadujące domy mieszkalne przy ul. Warszawskiej również wcho­dziły dawniej w skład fabryki sukna.Pozostałości obwarowań. Budowano je z kamienia polne­go i cegły od 2 połowy XIII w., a wykończono w czasach Kazimierza Wielkiego, przed r. 1361. Miały 4 bramy i 15 baszt. Rozebrano je w końcu XVIII i na początku XIX w., a do dziś zachowało się kilkanaście fragmentów, wolno stojących lub włączonych w ściany domów i murów dzie­lących posesje, m. in. przy ulicach Kazimierzowskiej, Ła­ziennej, Narutowicza, Nowotki. Największy fragment, z jedną pozostałą basztą „Dorotka”, obejrzeć można na ty­łach kościoła kolegiackiego.Park Miejski (24,28 ha), położony w widłach Prosny i jej odnogi — Bernardynki. Założony w r. 1798 na terenach dawnych ogrodów jezuickich i pastwisk miejskich, jest jednym z najstarszych parków miejskich w Polsce i za­bytkiem sztuki ogrodniczej. Obecny kształt pochodzi z r. 1881, kiedy to po wielkiej powodzi park został na nowo rozplanowany przez Edmunda Jankowskiego i Franciszka Szanioia. Wśród starych drzew znajduje się kilkadziesiąt pomników przyrody. W części południowej parku stawek zwany „Kogutkiem”, domek w stylu szwajcarskim z r. 1844, zegar słoneczny i marmurowy posąg bogini Flory.Trybunał przy ul. Wolności 13. Okazały gmach klasyey-styczny, zbudowany na siedzibę sądu w latach 1820—24 wg projektu Sylwestra Szpilkowskiego. Obecnie mieści Sąd Wojewódzki i inne instytucje wymiaru sprawiedliwości.Gmach Teatru przy ul. Częstochowskiej 2. Neoklasyczny budynek projektu Czesława Przybylskiego, zbudowany W latach 1G22—36. Widownia liczy 409 miejsc siedzących. Na ścianie zewnętrznej tablica z r. 1975, upamiętniająca pierwsze przedstawienia zespołu Wojciecha Bogusławskie­go w Kaliszu. Od r. 1961 w maju odbywa się tu ogólno­polski festiwal teatralny pod nazwą „Kaliskie Spotkania Teatralne”.Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej. Jest jednym z naj­starszych muzeów regionalnych w Polsce — powstało w r. 1911 jako muzeum krajoznawcze Polskiego Towarzy­stwa Krajoznawczego z różnych gromadzonych przedtem zbiorów. Po rozgrabieniu przez hitlerowców otwarte na nowo w r. 1960. Prowadzi działy: archeologiczny, etnogra­ficzny, historyczny oraz bibliotekę naukową. Wśród ekspo­natów na szczególną uwagę zasługują: zbiór dokumentów dotyczących historii miasta i jego rozwoju gospodarczego, romańska płyta nagrobna z dawnej kolegiaty na Zawo-dziu — domniemany nagrobek księcia Mieszka III, kopia pateny wykonanej przed r. 1200 (przechowywanej w skarb­cu kaliskiej kolegiaty), model osiemnastowiecznego miasta, starodruki wykonane w Kaliszu oraz zebrane w gabinecie numizmatycznym skarby odnalezione w okolicach mia­sta.Muzeum czynne jest we wtorki, czwartki, soboty i nie­dziele .Kościół poreformacki na narożniku ulic Harcerskiej i Śródmiejskiej. Wzniesiony w stylu barokowym w latach 1665—73. Jednolite rokokowe wyposażenie wnętrza wy­rzeźbił w drewnie Józef Eglauer. Po lewej Kaplica Żoł­nierska, zbudowana w latach 1728—31 dla uczczenia pa­mięci żołnierzy epoki saskiej. Wejście do niej zamknięte jest kutą kratą barokową z roku ok. 1735. Na placu przed kościołem barokowa Kaplica Św. Jana Nepomucena z lat 1717—36, zbudowana na planie trójkąta o wklęsłych bo­kach. Od strony ul. Śródmiejskiej tablice ku czci pow­stańców wielkopolskich oraz dzieci germanizowanych w okresie ostatniej wojny.Dawne rosyjskie budynki wojskowe . Zbudowano je w latach 1840—50 przy wjeździe do miasta od strony granicy pruskiej. O-becnie mieszczą przychodnie lekarskie i drukarnię. Na bu­dynku przy ul. Śródmiejskiej 36 wmurowano tablicę po­święconą pamięci żołnierzy kampanii wrześniowej.Rogatka wrocławska na narożniku ulic Górnośląskiej, Har­cerskiej, Śródmiejskiej i Zubrzyckiego. Nieduży budynek klasycystyczny z czterokolumnowym portykiem, zbudo­wany w r. 1822 wg projektu Sylwestra Szpilowskiego. Dawniej znajdował się tu punkt celny z wagą wozową.Kościół Sw. Gotarda przy ul. Częstochowskiej. Powstał prawdopodobnie krótko po r. 1135 jako centralny punkt Rypinka, jednej z osad otaczających wczesnośredniowiecz­ny gród kaliski. Obecna budowla neogotycka o bogatej formie zewnętrznej pochodzi z lat 1908—10.Grodzisko na Zawodzili. Dwuczłonowe grodzisko typu pier-ścieniowatego, o powierzchni 1,75 ha, miejsce grodu ka­liskiego powstałego w w. IX—X w obronnym miejscu do­liny Prosny. Szczupłość miejsca dla grodu i podgrodzia spowodowała przeniesienie w połowie XIII w. osady nieco na północ. Przyległa od strony północnej dzielnica Stare Miasto, dziś o zabudowie wiejskiej, przechowuje w nazwie fakt istnienia na tym miejscu podgrodzia. W toku prac archeologicznych prowadzonych w latach 1958—65 odkryto drewniano-ziemną konstrukcję wału grodziska, fundamenty romańskiej kolegiaty i okrągłej wieży obronnej. Kolegiata, ufundowana ok. r. 1165 przez księcia Mieszka Starego, była jedną z najokazalszych ówczesnych budowli w Polsce. Świadczą o tym jej roz­miary oraz odnalezione detale, m. in. szczątki witraży. Podczas obchodów 1800-lecia Kalisza grodzisko zostało o -toczone płotem, a na jego terenie urządzono rezerwat ar­cheologiczny z ekspozycją polową pod patronatem Mu­zeum Ziemi Kaliskiej.Rezerwat położony przy ul. Bolesława Pobożnego jest udostępniany na żądanie — dozorca mieszka przy ul. Za­wodzie 4.Kościół Sw. Wojciecha — na Zawodziu. Jako parafia da­wnego podgrodzia kaliskiego istniał już zapewne w w. XI. Obecna budowla drewniana pochodzi z r. 1798, a wykonana została w skromnej formie zewnętrznej przez miejscowego cieślę Jana Kcimeja. Kamienna kropielnica pochodzi, być może, z kolegiaty romańskiej.Nowe osiedla mieszkaniowe zlokalizowano głównie na ła­godnym zachodnim stoku doliny Prosny, w rejonie ulic Górnośląskiej i Wojska Polskiego. Najstarszemu z nich na­dano w r. 1962 nazwę Kaliniec, wziętą z powieści MariiDąbrowskiej Noce i dnie Do tego dzieła nawiązują nazwy ulic na osie­dlu, a także restauracja i kawiarnia „U Barbary i Bo­gumiła”. Dalsze nowe osiedla noszą nazwy: XXV-lecia PRL, Widok i Asnyka (najnowsze, z lewej strony ul. Gór­nośląskiej).Kościół na Kalińcu, przy ul. Polnej. Zbudowany w latach 1967—72, w ciekawej formie architektonicznej projektu Władysława Pieńkowskiego.Dworzec autobusowy PKS Wybudowany z rozmachem w latach 1974—75 wg projektu Jadwigi i Zbigniewa Heydów, w sąsiedztwie dworca ko­lejowego. Jest obliczony na obsłużenie 35 tys. pasażerów dziennie.Kompleks obiektów sportowo-rekreacyjnych, położony między ul. Łódzką a Prosną i Bernardynką. Znajdują się tu: hala sportowa z pływalnią krytą, dwa stadiony, betono­wy tor kolarski korty tenisowe, otwarty basen kąpielowy, przysta­nie wioślarskie na Prośnie oraz hotel sportowy WOSiR i dom wycieczkowy PTTK.Zabytkowe więzienie w obrębie ulic Łódzkiej, Warszaw­skiej, Więziennej i Winiarskiej. Jednolity zespół budowli neoromańskich wzniesiono w r. 1844 wg projektu Henry­ka Marconiego i Franciszka Tournelle’a. Styl architekto­niczny oraz narożne baszty mają służyć podkreśleniu su­rowego charakteru budowli.Dwór na Majkowie. Zbudowany na początku XIX w., z dachem mansardowym i czterokolum-nowym portykiem od frontu. Wokół park krajobrazowy (2,50 ha) na stokach doliny Prosny.Pomnik Adama Asnyka na pl. Kilińskiego. Rzeźba o kon­trowersyjnej formie, wykuta w piaskowcu przez Jerzego Jarnuszkiewicza z Warszawy. Odsłonięta w r. 1960 w cza­sie obchodów 1800-lecia Kalisza.Tablica poświęcona Adamowi Asnykowi W miejscu tym stał dom, w którym poeta uro. dził się dnia 11 września 1838 r.Pomnik Marii Konopnickiej stoi obok skrzyżowania ulic Ułańskiej i Zubrzyckiego, przed kompleksem gmachów Centrum Doskonalenia Nauczycieli. Wykonał go rzeźbiarz Stanisław Horno-Popławski, a odsłonięty został w r. 1969.Cmentarz żołnierzy radzieckich przy ul. Częstochowskiej. W nowszej części parku miejskiego pochowano 309 żoł­nierzy Armii Czerwonej, poległych w r. 1945 w walkach0 oswobodzenie Kalisza. W centralnej części znajdują się pomnik w kształcie obelisku oraz groby Bohaterów Związ­ku Radzieckiego — pułkownika Iwana Borysowicza Do-wydenki i majora Iwana Andriejewicza Żydkowa.Cmentarz wojskowy Ładnie po­łożony ponad doliną Prosny. Pochowano tu wieluset żoł­nierzy różnych narodowości z czasów I wojny światowej oraz żołnierzy i milicjantów poległych w r. 1945 w wal­kach z bandami. Od r. 1970 znajduje się tu także pomnik zbiorowe mogiły 327 ofiar II wojny światowej.Dawny cmentarz żydowski przy ul. Podmiejskiej, na te­renie osiedla Widok. Założony został w r. 1287. W okresie II wojny światowej odbywały się tu masowe egzekucje o liczbie ofiar niemożliwej dziś do ustalenia. Na terenie cmentarza znajdują się dwa pomniki ku ich czci.Szczypiorno. Jest to dawna wieś podmiejska położona przy szosie wylotowej na Ostrów, od r. 1976 w granicach administracyjnych Kalisza. Duża hurtownia „Agroma”, zaopatrująca cały kraj w części do maszyn rolniczych; hurtownia artykułów metalowych „Elmet”. Od r. 1815 znajdował się tu punkt graniczny i komora celna po rosyjskiej stronie granicy z Prusami. W r. 1917 Prusacy urządzili tutaj obóz dla legionistów polskich, któ­rzy odmówili przysięgi na wierność cesarzowi niemieckie, mu. Jeńcy grali wtedy dla zabicia czasu w piłkę ręczną, która to gra rozpowszechniła się w Polsce po wojnie pod nazwą „szczypiorniaka”.Z czasów carskich pochodzą klasycystyczne koszary zbudowane krótko po r. 1815. Od zewnątrz tablica poświęcona powstańcom z Ostrowa i Ka­lisza, którzy 2 grudnia 1918 r. zdobyli niemieckie koszary w Szczypiornie i stworzyli w nich bazę dla powstania w południowej Wielkopolsce.Winiary. Dawna osada służebna grodu kaliskiego (położo­na przy szosie wylotowej na Łódź), w której na nasłonecz­nionych stokach wzgórz uprawiano winorośl. Od r. 1976 w granicach Kalisza. Zakłady Koncentratów Spożyw­czych, największe w Polsce; cegielnia, wybudowana w la­tach 1966—70, w pełni zautomatyzowana. Przy ul. Chełm­skiej budynek dawnej gorzelni z połowy XIX w., wybu­dowany w formie przypominającej klasy cysty czne budo­wle sakralne.Między Winiarami a linią kolejową Łódź—Kalisz i zale­wem na Pokrzywnicy rozciąga się niewielki kompleks le­śny — teren rekreacyjny dla mieszkańców Kalisza. Od grudnia 1939 r. do lutego 1940 r. hitlerowcy rozstrzelali tutaj ok. 1100 osób, przywożonych z więzienia kaliskie­go. Zginęło m.in. wielu powstańców wielkopolskich i przedstawicieli inteligencji. Na miejscu jednej z egze­kucji odsłonięto w r. 1960 skromny pomnik.Sztuczny zalew na Pokrzywnicy. Na granicy miasta i wsi Szałe spiętrzono w latach 1976—79 rzeczkę Pokrzywnicę, tworząc zbiornik o powierzchni 167 ha. Ma on funkcje: retencyjną, nawodnieniową, rezerwy wody wodociągowej i przemysłowej, rekreacyjną. W planach jest turystyczne zagospodarowanie brzegów oraz stworzenie toru wioślar­skiego klasy międzynarodowej wraz z pełnym wymaga­nym zapleczem.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments