PRZESZŁOŚĆ ZIEMI GNIEŹNIEŃSKIEJ

Najstarsze znalezione wykopaliska wskazują na początki przebywania człowieka w tym regionie ok. 10 tysięcy lat p.n.e. Jest to krótko po ustąpieniu lądolodu, u schyłku paleolitu. Nieliczne znaleziska dowodzą przebywania tu koczowniczej ludności kultury świderskiej. Liczniejsze śla­dy zaludnienia pochodzą z środkowej epoki kamienia zwa­nej mezolitem. Korzystne zmiany klimatu, jakie nastąpiły w tych czasach (ok. 8 tys. do ok. 4 tys. lat p.n.e.) spowodo­wały, że coraz liczniej człowiek odwiedzał te strony. W dal­szym ciągu byli to koczownicy, trudniący się zbieractwem, myślistwem, rybołówstwem. Dopiero w neolicie (młodszej epoce kamienia — ok. 4200 lat do 1700 lat p.n.e.) nastąpił niewielki przewrót w gospodarce ludów bytujących w Wiel­kopolsce. Stopniowo zaczęto przechodzić do gospodarki produkcyjnej, do uprawy roli i hodowli zwierząt. Powstają pierwsze osady. Rozszerzył się także -w tej epoce kult zmarłych, co znalazło wyraz w bogatych i często obszer­nych grobach. Ludy neolityczne (m.in. kultury pucharów lejkowatych i kultury ceramiki sznurowej) pozostawiły po sobie ślady w wielu miejscowościach okolic Gniezna.We wczesnym okresie brązu (1700—1200 lat p.n.e.) zakoń­czył się na ziemiach Wielkopolski zapoczątkowany u schył­ku neolitu proces scalania różnych elementów kulturowych i etnicznych, powstała tzw. kultura łużycka. Ludność zor­ganizowana we wspólnoty rodowe żyła z rolnictwa i ho­dowli. Rozwinęła się metalurgia brązowa. Kultura łużycka szczytową fazę swego rozwoju osiągnęła w epoce żelaza, w okresie halsztackim (650—400 lat p.n.e.). Z tego okresu pochodzą odkrycia dokonane w sławnym osiedlu obronnym w Biskupinie, położonym w bezpośrednim sąsiedztwie zie­mi gnieźnieńskiej. Napady sąsiadów oraz Scytów spowo­dowały osłabienie kultury łużyckiej. Od północy zaczęły przenikać pobratymcze ludy kultury pomorskiej, zajmując m.in. okolice Gniezna. Liczne ślady kultury pomorskiej znane są zarówno z Gniezna jak i wielu miejscowości oko­licznych, m.in. Borzątwi, Działynia, Dziekanowic, Żydowa. Z przemieszczania kultury łużyckiej i pomorskiej powstała na przełomie okresu halsztackiego i lateńskiego tzw. kultu­ra grobów kloszowych (nazwa pochodzi od dużych popiel­nic, odwróconych dnem do góry, jakby kloszy). Cmenta­rzysko tej kultury odkryto w Kłecku. W okresie lateńskim (400 lat p.n.e. do początków naszej ery) po najazdach Scy­tów, Celtów i okresowym upadku kultury prasłowiańskiej następuje bujny rozkwit hutnictwa żelaza, kowalstwa, garncarstwa (dotarła znajomość koła garncarskiego). Poja­wiają się w tym czasie pierwsze monety. Lata od początku naszej ery do ok. 375 roku n.e. nazwano okresem wpływów rzymskich. W tym czasie okolice Gniezna znajdują się w za­sięgu grupy przeworskiej kultury grobów jamowych. O rozwiniętym handlu dalekosiężnym w tych czasach (przez Wielkopolskę prowadził wówczas szlak bursztynowy z im­perium rzymskiego nad Bałtyk) świadczą znaleziska impor­towanych przedmiotów z metali szlachetnych, szkła, monet.M.in. w Małachowie koło Witkowa znaleziono brązową fi­gurkę Izydy z Horusem, datowaną na początek naszej ery. Od końca IV w. do ok. r. 570 rozpoczynają się wędrówki ludów, następuje przemieszczenie różnych kultur i ple­mion.Uspokojenie się w VI w. wędrówek obcych i słowiań­skich ludów stworzyło możliwości do rozwoju życia gospo­darczego i politycznego. Rozwinęło się osadnictwo nad rze­kami, jeziorami, w miejscach z natury obronnych, w oko­licach stwarzających dogodne warunki do uprawy roli i hodowli. Postęp gospodarczy doprowadził do wyodręb­nienia się klasy posiadającej, i klasy podupadłej. Zaczęła kształtować się forma ustrojowa: feudalizm. Poszczególni feudałowie zaczęli budować grody, łączyć się we wspólnoty terytorialne. W głównych grodach wytworzyła się władza polityczna, nadająca wspólnotom terytorialnym większą trwałość. Na czele władzy stanął książę, kierujący cało­kształtem spraw politycznych państewka. Na terenie Sło­wiańszczyzny powstało szereg takich państewek. Jednym z nich było państwo plemienne Polan ze stołecznym gro­dem w Gnieźnie. Obejmowało ono północno-wschodnią Wielkopolskę, z grubsza w dorzeczu górnej Wełny. W są­siedztwie rozwijały się państwa plemienne z grodami sto­łecznymi w Kruszwicy i Poznaniu. Imię Polan pochodzi od pól, których było tu więcej niż w innych mniej uro­dzajnych okolicach.W IX w. nastąpiło zjednoczenie sąsiadujących z sobą państewek plemiennych i powstał jeden w Wielkopolsce silny ośrodek władzy w Gnieźnie. Gniezno otoczone było pierścieniem grodów obronnych (Kłecko, Ostrów Lednicki, Trzemeszno, Moraczewo, Łubowo, /żydówko, Małachowo Złych Miejsc, Powidz, Jankowo Dolne, Chłądowo i Tu-rostowo). W najbliższym sąsiedztwie! Wzgórza Lecha poło­żone były grody Gnieźnienice i drugi, noszący najprawdo­podobniej nazwę Zbar. Związkami gospodarczymi z grodem gnieźnieńskim były połączone osady służebne, zamieszkałe przez ludzi pracujących dla jego potrzeb. Nazwy wielu tych osad przetrwały do dnia dzisiejszego: Owieczki, Rybno, Sokolniki, Świniary, Kobylicze, Łagiewniki, Woźniki, Mączniki, Żerniki, Winiary, Smolniki, Kowalewo, Szczyt­niki. Książęta gnieźnieńscy nieustannie rozszerzali swą władzę na sąsiednie terytoria, stopniowo przyłączając coraz to nowe ziemie. W X w. państwo gnieźnieńskie wchłonęło pobratymcze krainy ościenne: Mazowsze, Śląsk, Małopolskę i nadwiślańską część Pomorza. W poł. X w. na tronie za­siadł pierwszy historyczny władca Polski — Mieszko I. Za panowania Mieszka I powstało duże państwo, które wkro­czyło na arenę dziejów Europy. Początki rozwoju państwa polskiego i jego pierwszej stolicy Gniezna absorbowały wielu naszych kronikarzy. Z braku dokładnych przekazów historycznych tworzyli oni liczne legendy. Ciekawie przed­stawił genezę Polski w swej kronice pisanej w XII w. Gall Anonim.Gród gnieźnieński położony na dzisiejszym Wzgórzu Lecha, zwanym też Górą Królewską, został poważnie roz­budowany dla sprostania wzrastającym potrzebom rozwi­jającej się władzy państwowej. Rozwijały się także grody i osady położone w sąsiedztwie Gniezna. Dalszy rozwój Gniezna i okolic nastąpił za panowania Bolesława Chrobrego. Prowadząc liczne wojny z sąsiadami, w Gnieźnie władca ten miał swoją główną siedzibę i tutaj też bardzo często przebywał. Dużego znaczenia nabrał też gród na Ostrowie Lednickim, położony na ruchliwym trak­cie z Gniezna do Poznania. Po śmierci Chrobrego różne klęski: powstanie reakcji pogańskiej w 1034 r., najazd Brzetysława czeskiego w 1038 r., pożary, powodują stopnio­wy upadek zarówno Gniezna jak i grodów sąsiednich. Je­szcze za czasów Bolesława Krzywoustego ziemia gnieźnień­ska stanowi centrum władzy politycznej kraju, ale od jegc śmierci w 1138 r. następuje nieodwracalny proces degra­dacji politycznej.Na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego Wielkopol­ska przypadła w udziale Mieszkowi III. Rezydował on w Gnieźnie troszcząc się wiele o rozwój miasta. Po MieszkuStarym rządził w Gnieźnie Kazimierz Sprawiedliwy, póź­niej syn Mieszka III, Władysław Laskonogi. Po wygnaniu Laskonogiego na Śląsk panem w Gnieźnie zostaje Wła­dysław Odonic. Prowadzi on liczne wojny z sąsiadami (m.in. Gniezno zdobywa dwukrotnie książę śląski Henryk Bro­daty). Po śmierci Henryka Brodatego Wielkopolska dostała się jego synowi Henrykowi Pobożnemu. Ciągłe walki spad­kobierców Krzywoustego zniszczyły Gniezno i spustoszyły jego okolice.Wielkie spustoszenie przyniósł ziemi gnieźnieńskiej na­jazd krzyżacki w r. 1331. Krzyżacy spustoszyli wówczas m.in. Gniezno i Powidz. Gniezno otrzymuje przywilej loka­cyjny jako pierwsze w Wielkopolsce ok. r. 1239, Powidz w 1243, Kłecko w 1255, nieco później bo w końcu XIV w. lokowane zostaje Czerniejewo i sąsiednie Gnieznu Trzeme­szno. Z racji rozwijającego się handlu Gniezno było ważnym węzłem traktów handlowych. Przez okolice Gniezna prze­chodziły w XVI w. następujące główne drogi: Poznań— —Lednogóra—Łubowo—Gniezno—Trzemeszno—Toruń, Ka­lisz—Września—Niechanowo—Gniezno—Rogowo—Gdańsk, Toruń—Orchowo—Powidz—Słupca—Wrocław. Inne drogi wiodły z Gniezna przez Kłecko do Rogoźna, przez Pawło­wo, Czerniejewo do Śremu oraz przez Żydowo do Wrześni.Od połowy XIV w. do początków XVI w. okolice Gniezna należały do obszarów o największym nasileniu nowego osadnictwa. W trakcie lokalizacji nowych osad zlikwido­wano resztki Puszczy Mokowskiej, położonej na południowy wschód od Gniezna. Duża część wsi podgnieźnieńskich była własnością kościoła. O wielkości miast w 2 poł. XIV w. świadczyć mogą kontyngenty piechoty wystawiane na wy­prawę przeciw Krzyżakom. Gniezno zobowiązane zostało do wystawienia 20 żołnierzy, Kłecko i Trzemeszno 10, Czer­niejewo 4, Łubowo 2. W 1608 r. okolice Gniezna wyludnia straszna zaraza, później Szwedzi plądrują miasta i wsie. Pod Kłeckiem Czarniecki bezskutecznie próbował rozbić jeden z zagonów szwedzkich. W XVII i XVIII w. w związku z rozwojem rzemiosła, m.in. sukiennictwa, powstają nowe miasta. Często były to twory krótkotrwałe, których żywotnie przekroczył kilkunastu lat. I tak w r. 1684 otrzymuje prawa miejskie Witkowo, w 1752 Życiowo, w 1777 Działyń, w końcu XVIII w. Mielżyn. Gdy w połowie XVIII w. uru­chomiono regularne linie pocztowe, dwie z nich przebie­gały przez ziemię gnieźnieńską: Poznań—Gniezno—To­ruń—Gdańsk i Gniezno—Witkowo—Powidz—Słupca. Od XIV w. do r. 1768 Gniezno było miastem powiatowym, wchodzącym w skład woj. kaliskiego. Obszar ówczesnego powiatu był ok. dwukrotnie większy od obecnego i obej­mował m.in. Pobiedziska, Trzemeszno sięgając pod Wągro­wiec. W r. 1768 utworzono województwo gnieźnieńskie z urzędami ziemskimi. W skład województwa weszły obok pow. gnieźnieńskiego powiaty: pyzdrski i kcyński. Pierw­szym wojewodą został August Sułkowski, zajmujący jedno­cześnie wiele stanowisk centralnych.W rok po zajęciu ziemi gnieźnieńskiej przez Prusaków wybuchło w Wielkopolsce przeciwko nim powstanie. Do­wódcą powstańców na terenie pow. gnieźnieńskiego był Józef Lipski, dziedzic Czerniejewa. 22 sierpnia 1794 r. po­wstańcy opanowali Gniezno. Miasto to stało się jednym z głównych ośrodków Insurekcji Kościuszkowskiej w Wiel­kopolsce. Z okolicy ściągały oddziały powstańcze. W Gnieź­nie wydana została odezwa Henryka Dąbrowskiego i Anto­niego Madalińskiego, skierowana do Polaków zamieszka­łych na ziemiach zaboru pruskiego, wzywająca do walki z zaborcą. W r. 1807 ziemia gnieźnieńska weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Po Kongresie Wiedeńskim wschodnia granica powiatu gnieźnieńskiego stała się grani­cą państwową między Prusami a Rosją. Granicę tę prze­kraczały setki ochotników z różnych części Wielkopolski udających się do Królestwa, by wziąć udział w 1831 r. w Powstaniu Listopadowym i w 1863 r. w Powstaniu Stycz­niowym. Według przekazów w r. 1831 przekroczyło granicę zaborczą 36 gnieźnian, a w r. 1863 — 38. W marcu 1848 r. powstał w Gnieźnie, dzięki poparciu mieszkańców okolicz­nych wsi i miasteczek, polski Komitet Narodowy, dążący do zwiększenia uprawnień ludności polskiej. Jednocześnie Gniezno zamieniono na główną kwaterę i punkt zborny wojsk pruskich. Walki zbrojne ominęły miasto, toczyły się jednak w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Prusacy 10 kwiet­nia próbowali zdobyć Trzemeszno opanowane przez oddzia­ły polskie. 2 maja pod Sokołowem (między Wrześnią a Gnieznem), dzięki bohaterstwu kosynierów, pokonane zo­stały oddziały pruskie. Przywódca powstania L. Miero­sławski zamierzał opanować Gniezno i rozszerzyć dalej powstanie na Kujawy. Niestety 9 maja powstanie upadło. Jeszcze przed upadkiem powstania władze pruskie w Ber­linie zamierzały z części okupowanych obszarów zamiesz­kałych w zdecydowanej większości przez ludność polską utworzyć Księstwo Gnieźnieńskie ze stolicą w Gnieźnie. Po powstaniu Prusacy zamiaru tego nie zrealizowali, a na uczestników walk i członków Komitetu Narodowego spad­ły ciężkie represje.Klęska powstania nie osłabiła ducha narodowego. W gimnazjum trzemeszneńskim powstaje patriotyczne To­warzystwo Naukowe im. Tomasza Zana, do którego nale­żeli także gnieźnianie. W 2 połowie XIX w. zaczął się w Gnieźnie rozwijać przemysł. Przyczyniło się do tego m.in. pobudowanie dróg bitych i linii kolejowych. W 1852 r. zbudowano drogę Poznań—Gniezno—Toruń, parę lat później do Kłecka, a w 1867 r. do Bydgoszczy. Po wielu zabiegach w r. 1872 zbudowano linię kolejową Poznań— Gniezno—Bydgoszcz, a wkrótce Gniezno stało się ważnym węzłem kolejowym. Zaborcy, chcąc w jak największym stopniu zgermanizować symboliczne dla Polaków miasto i jego okolice, szczególnie tutaj prowadzili intensywną akcję germanizacyjną i kolonizacyjną. Wokół Gniezna za­mierzali Prusacy utworzyć zwarty pierścień osad niemiec­kich. Równocześnie na społeczeństwo polskie spadały liczne rozporządzenia antypolskie, z których najboleśniejszym by­ło usunięcie w 1887 r. nauki języka ojczystego ze szkół podstawowych. Z Gniezna stworzono silny niemiecki ośro­dek administracyjno-wojskowy. Wszystkie te poczynania spotkały się z kontrakcją Polaków. Powstały polskie bankiludowe (pierwszy w r. 1868 w Kłecku), wspierające rolni­ków, spółdzielnie, kółka rolnicze oraz liczne organizacje oświatowe. Wydawano polskie gazety. W r. 1906 w Gnieź­nie miały miejsce strajki szkolne. Walka z germanizacją toczyła się także w konspiracji.Wybuch Powstania Wielkopolskiego zastał ziemię gnieź­nieńską gotową do podjęcia walki zbrojnej z zaborcą. 29 grudnia 1918 r. oswobodzono Gniezno, a oddziały po­wstańcze walczyły także m.in. w Czerniejewie, Kłecku, Po­widzu, Trzemesznie i Witkowie. 31 grudnia rozegrała się pod Zdziechową decydująca potyczka z przybyłymi na od­siecz Gniezna oddziałami niemieckimi, zakończona zwycię­stwem powstańców. W toku dalszych walk o oswobodzenie północnej Wielkopolski i Kujaw oddziały z ziemi gnieź­nieńskiej walczyły m.in. pod Szubinem, Kcynią, Złotnika­mi, Rynarzewem, Inowrocławiem.Zwycięstwo Powstania przyniosło rozwiązanie sprawy na­rodowej, pozostały nadal nierozwiązane problemy natury gospodarczej i społecznej. Rozwój budownictwa, przemysłu i rolnictwa nie nadążał za potrzebami. Powiat gnieźnień­ski należał w skali woj. poznańskiego do rejonów o lepszych glebach i ponadto miał więcej gruntów ornych od przecięt­nej województwa. Duża część ziemi należała do wielkiej własności obszarniczej i do gospodarstw wielkochłopskich (ponad 20 ha). Z przemysłu najbardziej rozwijał się prze­mysł spożywczy (młyny, gorzelnie, mleczarnie, browary). Gniezno było widowną licznych strajków i manifestacji ro­botniczych.W sierpniu 1939 r. powiat gnieźnieński znalazł się w ob­szarze przygotowań obronnnych armii „Poznań”. Niepowo­dzenia na innych frontach spowodowały, że regularne od­działy wojskowe opuściły ten teren, już 4 września. Wów­czas za broń chwyciła ludność cywilna, komitety obrony narodowej powstały w Gnieźnie, Kłecku, Żydowie, Trze­mesznie. Walki z dywersantami, a potem z Wehrmachtem, toczyły się pod Kłeckiem, Żydowem, Trzemesznem, Janko-wem Dolnym. Opóźniły one wkroczenie okupanta do Gniez­na. Zaraz po zajęciu ziemi gnieźnieńskiej spadły na jej mieszkańców krwawe represje. Licznie rozsiane pomniki, m.in. w Kłecku, Gnieźnie, Oborze, Mielżynie, wskazują dziś miejsca kaźni. Na terenie pow. gnieźnieńskiego ustalono 20 miejsc martyrologii Polaków. W ramach akcji wysiedleń ludności polskiej do tzw. Generalnego Gubernatorstwa wy­siedlono z Gniezna i powiatu ponad 10 000 osób. Zniszczo­no liczne polskie dobra kulturalne. Mimo szykan i represji ludność polska nie ugięła się. Przez cały czas okupacji w Gnieźnie rozwijał się ruch oporu. W 1944 r. lasy na wschód od Gniezna były terenem działania partyzantów i zwiadowców Armii Czerwonej. Oswobodzenie przyniosły oddziały 1 armii pancernej gen. płk M. Katukowa (wcho­dzące w skład I Frontu Białoruskiego), które nacierając od wschodu opanowały Powidz, Witkowo, Gniezno, Kłecko. Niemcy nie stawiali tutaj większego oporu i do stosunko­wo niedługich walk doszło w Gnieźnie i Czerniejewie.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments