ROŚLINNOŚĆ LEŚNA

Las jest najważniejszą formacją roślinną w naszej strefie klimatycznej i pierwotnie panował niemal na całym terytorium Pomorza Szczecińskiego. Obecnie wię­kszość przestrzeni zajęły pola uprawne, a zachowane zbiorowiska leśne uległy pod wpływem gospodarki czło­wieka daleko idącym przekształceniom. Dla obszaru pomorskiego charakterystycznym typem lasu w prze­szłości był las liściasty. Dziś przeważającą część po­wierzchni zalesionych, bo aż 81%, zajmują drzewostany iglaste; z tego sosna zajmuje 77,9% powierzchni, zaś świerk, wprowadzony sztucznie na te tereny, 3,1% po­wierzchni. Pomorze nie należy do terenów naturalnego występowania świerka, gdyż leży poza granicami jego naturalnego zasięgu. Sztuczne drzewostany iglaste, naj­częściej jednogatunkowe, równowiekowe i przeważnie pozbawione podszytu, a nawet runa, mają często za­chwianą równowagę biologiczną i w konsekwencji pod­legają rozmaitego rodzaju klęskom i chorobom. Żaden las liściasty nie ma tylu szkodników i wrogów, co mo­nokultury sosny czy świerka.Wbrew możliwościom siedliskowym Pomorza udział drzew liściastych w tutejszych lasach jest obecnie nie­współmiernie mały (19%). Przeważa wśród nich buk, drzewo kiedyś na tym terenie panujące, dziś zajmujący już tylko 5,4% ogólnej powierzchni lasów. Drugą pozy­cję zajmuje olsza czarna — 4,5% powierzchni, która jako element bagienny, ma stosunkowo najmniej zreduko­wany pierwotny zasięg. Podobnie jest z brzozą, która znajduje się wśród drzew liściastych na trzecim miejscu (3,2%). Na pozostałe drzewa, dawniej bardzo pospolite, jak dąb, jesion, klon, wiąz, jawor, topola i wierzba, przypada ogółem tylko 5,8% powierzchni.Na Pomorzu Szczecińskim można wyróżnić, ogólnie biorąc, 5 głównych formacji leśnych:olsy — olszyny torfowisk niskich i bagienne zarośla;łęgi — lasy liściaste w dolinach rzek i strumieni, okresowo zalewane;bory — lasy iglaste i mieszane, zajmujące skąpożyw-ne, zakwaszone siedliska na torfach i piaskach;dąbrowy — charakterystyczne lasy dębowe równin nadmorskich oraz unikalne ciepłolubne dąbrowy kra­wędzi doliny Odry;buczyny — wyodrębniające się regionalnie lasy bu­kowe pagórkowatych terenów morenowych.OlsyOlszyny są szeroko rozprzestrzenione na torfowis­kach Pomorza Szczecińskiego. Żyją na bagiennych, nisko położonych terenach, z utrudnionym odpływem wód długo stagnujących na powierzchni gruntu. Stąd wnę­trze lasu ma charakter moczaru. Drzewa olszy czarnej (Alnus glutinosa) rosną zwykle na wysokich kopcach, na których skupia się nie znosząca zalewu bogata flora mchów, paproci i różnych bylin. Między .kępami roz­pościerają się grząskie, przewodnione dolinki, gdzie panuje równie bogata roślinność błotna i szuwarowa, jak turzyce, trzcina, kosaciec, skrzypy, sitowie i wiele in­nych. Bujnie rozwijają się tu charakterystyczne pnącza: psianka słodkogórz (Solanum dulcamara), kielisznik za-roślowy (Calystegia sepium) i chmiel (Humulus lupulus). Podszycie lasu stanowią krzaczaste wierzby (Salix), ka­lina (Viburnum opulus), kruszyna (Frangula alnus), po­rzeczki (Ribes), malina (Rubus idaeus) i in. Często na krzewy pnie się nasza najpiękniejsza liana, „herbowa” roślina Pomorza, wspaniale kwitnący i pachnący wicio-krzew pomorski (Lonicera periclymenum); pnącze to nie rośnie w innych regionach kraju. Licznie i na wielu stanowiskach występuje w pomorskich olsach inny nie­zwykle rzadki gatunek, długosz królewski (Osmunda regalis), największa paproć polskiej flory, pochodzenia tropikalnego. Największe skupienie tej imponującej pa­proci znajduje się na torfowisku Wilcze Uroczysko na wschodnim wybrzeżu Roztoki Odrzańskiej w okolicach Stepnicy. Długosz królewski pokrywa tu setkami kęp dno lasu olszowego; inne obfite stanowisko długosza znajduje się na półwyspie Przytor na Wolinie.Typowy ols (Carici elongatae-Alnetum), usiany powa­łami obrosłych mchami drzew z oplecioną pnączami gęstwiną krzewów i ziół i grząskim podłożem, zachowu­je u nas najbardziej puszczański charakter ze wszyst­kich lasów. Wrażenie to potęguje jeszcze niezwykła buj-ność runa. Pospolite i znane spoza lasu rośliny, jakkaczeńce, skrzypy, pałka, tutaj, w olsie, dzięki żyznościsiedliska, osiągają rozmiary trzykrotnie większe niżgdzieindziej. Olsy wykształcają się w różnych odmianach. Bywają odmiany szuwarowe, turzycowiskowe, paprociowe, żró-dliskowe z mchami i zaroślowe. Specyficzną odmianą dla rejonu szczecińskiego jest ols z gęstym podszyciem orzecha laskowego (Corylus avellana). Ciekawą formą na mniej żyznych torfowiskach pojeziornych jest. las olszowo-brzozowy, a szczególnie jego odmiana z pięknie kwitnącą na biało, a potem owocującą na czerwono czermienią błotną (Calla palustris) oraz z kobiercami mchów torfowców.Pomorze Szczecińskie słynie z posiadania najpiękniej­szych olsów w kraju, nie ustępujących pod względem rozległości i piękna pierwotnej natury olsom biebrzań­skim i białowieskim. Istnieją na naszym obszarze drze-wostany bagiennych olszyn tworzące zwarte masywyleśne na przestrzeni setek hektarów, jak np. na Między-odrzu, na nie obwałowanych wyspach jeziora Dąbie,u ujścia Iny oraz na Uznamie. Mało kto wie, że nawetw granicach miasta Szczecina znajduje się jedna z naj-większych olszyn Pomorza „Zaleskie Łęgi” o powierzch-ni około 11 km2. Jest to przy tym las puszczański, ciem-ny, gęsty i moczarowy, niezwykle trudny do przebycia.Wobec ruchliwego portu i gwarnych ulic w sąsiedz- twie stanowi on tak egzotyczny element wielkiego mia­sta, że stawia Szczecin pod tym względem w randze miast unikalnych chyba nie tylko w Polsce.Fazą inicjalną, stosunkowo krótkotrwałą, w rozwoju zbiorowisk leśnych na torfowisku niskim, są zarośla wierzbowe, zwane łozowiskami. Rozwijają się przez wkraczanie kęp wierzby uszatej, wierzby łozy, kryszy-ny i młodej olszy do szuwarów i turzycówisk. W końco­wym etapie powstają gęste, nie do przebycia zarośla splątanych krzewów, traw, turzyc i bagiennych ziół, stojących przez dłuższe okresy w roku w wodzie. Ło-zowiska są pospolitym zjawiskiem na całym obszarze Pomorza Szczecińskiego.Istnieje natomiast drugie, spokrewnione z łozowiskiem zbiorowisko zarośli, które rośnie tylko w wąskim pasie nadbałtyckim i stanowi osobliwość na skalę krajową. Są to zarośla woskownicy europejskiej (Myrico-Salicetum auritae). Szczególnie masowo i to na przestrzeni dziesiątków hektarów rośnie woskownica (Myrica gale) w kompleksie torfowisk nad Zalewem Szczecińskim, między Czarnocinem a Żarnowem. Jest to ciekawy krzew atlantycki, przypominający z liści niską wierzbę, ale wyróżniający się wspaniałym, balsa­micznym zapachem. Pachną przyjemnie zarówno liście, jak i żółte kłoski owoców, całe są bowiem obsypane złocistymi kropelkami żywicy. Zarośla woskownicy od­znaczają się większym bogactwem flory w porównaniu z zatapianymi przez wody łozowiskami. Pod krzewami rozpościerają się bujne kobierce mchów, kwitnie wiele ziół, a nierzadko spotkać tu można również długosza królewskiego. Wędrówka wśród zarośli woskownicy jest trudna, ale wyjątkowo przyjemna, co rzadko się zdarza w innych zespołach bagiennych.ŁęgiŁęgi, niegdyś rozpowszechnione nadrzeczne lasy liś­ciaste, użyźniane przez coroczne wody powodziowe, obecnie zachowały się tylko fragmentarycznie wzdłuż wstęgi Odry i niektórych innych rzek Pomorza. Sto­sunkowo często spotkać można płaty łęgów w dolinach małych strumieni błądzących w większych kompleksach leśnych Puszczy Barlineckiej, Drawskiej i Goleniow­skiej. Drzewostany łęgowe są tworzone przez charak­terystyczne gatunki wierzb drzewiastych, topoli, jesionu, olszy i wiązu. Na naszym terenie wyróżnić można w związku z tym łęg wierzbowo-topolowy, jesionowy, jesionowo-olszowy i jesionowo-wiązowy.Najpiękniejsze i największe płaty łęgu wierzbo-wo-topolowego (Salicetum albo-jragilis) występu­ją w Szczecinie na wyspach jeziora Dąbie: Mieleńskiej, Mieni, Grodzkiej i innych, gdzie torfy pokryte zostały namulami wydobytymi z Odry. Ponadto spotyka się fragmenty tego łęgu gdzieniegdzie na wybrzeżu Zalewu Szczecińskiego. Szczecińskim łęgom wierzbowo-topolo-wym nadaje specyficzną cechę masowe występowanie w runie pięknej i okazałej rośliny — rzadkiego gatunku niecierpka (Impatiens Roylei), który jest tzw. neofitem 1 dla flory Polski i rośnie w zbiorowiskach naturalnych tylko na naszym terenie.W sierpniu, gdy gęste zarośla Impatiens Roylei obsy­pane są kiściami dorodnych kwiatów, dno lasu staje się różowe. Tu i ówdzie z różowego runa wystrzelają złotożółte kwiaty starca bagiennego (Senecio paludosus), białe kielichy kielisznika (Calystegia sepium), wielkie zielone kule kwiatostanów arcydzięgla (Archangelica litoralis); las wtedy przypomina piękny ogród bota­niczny.Ze wszystkich typów łęgów najczęściej na terytorium Pomorza występuje łęg jesionowo-olszowy. Rośnie w mokrych dolinach strumieni, na żyznych po­dłożach mułowo-torfowych. Oprócz panującej olszy czar-nej i jesionu, duży udział ma w tym lesie czeremcha (Padus avium). Bujne podszycie, składające się z pod­rostów drzew, kruszyny, jeżyn i porzeczek, oplatane jest licznymi pnączami chmielu i psianki.Niezwykle bogate,jest runo tego lekko zabagnionego lasu. Charakterystyczne są tu czartawy (Circaea), kępy paproci wietlicy (Athyrium jilix-femina) i kostrzewy olbrzymiej (Festuca gigantea) oraz łany niecierpka po­spolitego (Impatiens noli-tangere) i pokrzywy (Urtica dioica). W wielu miejscach łęg jesionowo-olszowy ma charakter puszczański, podobnie jak ols; jest gęsty, ciemny, grząski i pełen pierwotnego uroku. Najpiękniej­sze płaty tego lasu występują w dolinach małych rzek, jak Krępa, Gowienica i Stepnica.Interesującym i rzadkim na Pomorzu zespołem jest łęg jesionowy (Carici remotae-Fraxinetum). Jest to las o charakterze podgórskim, rosnący u nas w wilgotnych wąwozach Wzgórz Bukowych koło Szczecina i w jarach krawędzi Odry w okolicach Lubiechowa w powiecie chojeńskim. Nawadniają go w tych miejscach wody ze źródlisk i drobnych strumyków, stąd dno lasu jest podmokłe, a nawet miejscami bagienne, aczkolwiek nie torfowe. Osobliwością łęgu jesionowego w Puszczy Bu­kowej jest liczne występowanie w runie bardzo rzadkiej w Polsce atlantyckiej turzycy zgrzebłowatej (Carex strigosa). W łęgu koło Lubiechowa rośnie inny rzadki gatunek, górski skrzyp olbrzymi (Equisetum maximum).Nadrzeczny łęg wiązowo-jesionowy (Fraxi-no-Ulmetum) stał się rzadkością na skutek gospodarki człowieka. Jest to las najżyźniejszych gleb madowych i trudno się dziwić, że jego miejsce zajęły obecnie pola i łąki. Tylko resztki tego łęgu zachowały się w dolinie Odry pod Cedynią i Bielinkiem, i to tylko na zboczach, tj. w terenie niedostępnym dla gospodarki; płaty lasu chronione są w rezerwacie. Las wiązowo-jesionowy od­znacza się niezwykłym bogactwem wszystkich swoich warstw, szczególnie bujne i zróżnicowane jest krzewia­ste podszycie i zielne runo. Wszystkie rośliny uzyskują tu nieprzeciętne rozmiary. Szakłak (Rhamnus cathar-tica), normalnie trzymetrowy krzew, w łęgu w Bielinku wyrasta w drzewo o wysokości 14 m i obwodzie pnia 175 cm. Wiele rzadkich gatunków roślin znajduje w tym zespole swoje ostatnie schronienie przed zagładą.Prawie doszczętnie wyniszczone zostały na Pomorzu Szczecińskim tzw. grądy, wielogatunkowe lasy liścia­ste z udziałem graba, które, podobnie jak łęgi, występo­wały na glebach żyźniejszych. Jeszcze tylko tu i ówdzie zachowały się ostatnie zubożałe fragmenty grądów na Pojezierzu Myśliborskim.

[Głosów:1    Średnia:3/5]

Comments

comments