TORFOWISKA WYSOKIE

Torfowiskami nazywamy zbiorowiska roślinne, w któ­rych tworzy się torf, czyli osad organiczny złożony z obumarłych części roślin. Ulega on bardzo powolnemu zwęgleniu dzięki przesyceniu wodą ubogą w tlen. Tor­fowiska występują na wielką skalę na obszarach pół­nocnej i północno-zachodniej Europy. Bardziej na po­ludnie wykształcają, się torfowiska jako wyspy rzadko przekraczające powierzchnię kilku hektarów.W bieszczadzkim krajobrazie torfowiska zaznaczają się słabo. Dość rozpowszechnione na całym obszarze, od Przełęczy Łupkowskiej na zachodzie po Przełęcz Użocką na wschodzie, są jedynie tzw. młaki eutroficz­ne. Mianem tym określa się miejsca zabagnione, o po­wierzchni najczęściej kilku do kilkudziesięciu metrów kwadratowych, mniej lub bardziej zatorfiałe, zazwyczaj w otoczeniu wysięków wody zasobnej w węglan wap­nia. Powierzchnia młak jest płaska, a miąższość tor-fiasto-mineralnej warstwy z reguły nie przekracza 0,5 m. Roślinność młak jest dość niepozorna. Ilościowo dużą rolę odgrywają turzyce. Młaki odcinają się ostro od otaczających łąk w okresie owocowania wełnianki. Stałymi ich składnikami są storczyk szerokolistny, kru-szczyk błotny oraz kozłek całolistny.Od młak zarówno ekologią, jak i składem florystycz-nym wybitnie się różnią torfowiska wysokie. W Bie­szczadach są one wyraźnie, kopulasto wypiętrzone i zaj­mują zwykle powierzchnie większe od młak, od */i do 9 ha. Najwięcej, bo aż 8 torfowisk wysokich skupia się w dolinie górnego Sanu, na przestrzeni od miej­scowości Garb i Syhla po Dźwiniacz Górny; jedno leży w zakolu rzeki koło Smolnika. Niewielkie, częściowo odwodnione, lecz łatwo dostępne torfowisko wysokie, uznane za rezerwat przyrody, zachowało się w sąsiedz­twie dawnej wsi Wołosate. Zupełnemu niemal znisz­czeniu uległo torfowisko wysokie w dolinie Wetliny koło wsi Smerek w związku z budową toru kolejki wą­skotorowej.Wszystkie torfowiska w Bieszczadach grupują się w dolinach, na wysokości od 600 do 700 m. Torfowiska odznaczają się specyficznym chłodnym i wilgotnym mi­kroklimatem. Choć torfowiska wysokie zajmują w Bie-Przekrój przez młakę (niskie torfowisko eutroficzne) w oko­licy Ustrzyk Górnych (wg Lipki, 1970)szezadach nieznaczną powierzchnię — w sumie nie­wiele ponad 30 ha — zasługują na specjalną uwagę i dokładniejsze scharakteryzowanie jako osobliwość przyrodnicza pasma. Torfowiska te wykazują swoistą odrębność morfologiczną oraz rozwojową, toteż trudno zaszeregować je do znanych w Polsce typów górskich torfowisk wysokich lub do torfowisk wysokich na niżu.Bieszczadzkie torfowiska wysokie są bezleśne albo też z rzadka porośnięte krzewami, wyjątkowo zaś wid­nymi laskami sosnowymi. Występują one w sąsiedztwie rozległych kompleksów lasów bukowych. Każde torfo­wisko wysokie stanowi jakby odrębny świat, który otrzy­muje z zewnątrz wyłącznie wodę z opadów atmosfe­rycznych i niewielkie ilości przynoszonych przez wia­try pyłów. W przeciwieństwie do torfowisk niskich, reprezentowanych w Bieszczadach przez wspomniane już młaki, roślinność torfowisk wysokich nie otrzymuje w zasadzie soli mineralnych z wód przepływowych. Torfowisko wysokie, np. Wołosate, wyrasta do 5 m ponad otoczenie, niby ogromny bochen, i ma własny,Przekrój przez torfowisko wysokie „Wołosate” (wg Lipki,1970)zupełnie od tego otoczenia niezależny poziom wód grun­towych.Z torfowiskami wysokimi łączy się szereg problemów przykuwających od dawna uwagę badaczy. W jaki spo­sób wzrasta torfowisko na wysokość? Dlaczego więk­szość torfowisk wysokich pozostaje bezleśna? Zasta­nawiający jest też duży udział na torfowisku roślin o liściach skórzastych oraz sztywnych i wąskich, które pokrojem i budową anatomiczną przypominają rośliny suchych muraw i stepów. Czyżby przy nadmiarze wody na torfowisku była ona niedostępna dla roślin, czy też inne czynniki, silnie kwaśny odczyn, ubóstwo w sole mineralne ftp. prowadzą do takiej budowy anatomicz­nej? Dlaczego właśnie na torfowisku wysokim rosną bardzo interesujące ze względu na biologię rośliny owa-dożerne (w Bieszczadach obficie rosiczka okrągłolistna) oraz pewne rzadkie gatunki osiągające tu kres swego zasięgu, jak np. żurawina drobnolistkowa?Torfowiska wysokie, których powierzchnia kurczy się z każdym rokiem, są niezmiernie interesującym obiek­tem badawczym. Na ich przykładzie widać, w jaki spo-sób swoiste warunki glebowe i klimatyczne wpływają na ścisły dobór gatunków roślin przystosowanych do życia w tym specyficznym środowisku. Przystosowanie do tych warunków szło najprawdopodobniej nie jedną, lecz wieloma drogami. Znajduje to swój wyraz w róż­norodności morfologicznej i biologicznej roślin bytują­cych na torfowisku. Flora nie jest tu bogata — liczba gatunków niewielka — lecz bardzo wyspecjalizowana; przeważająca większość rosnących na torfowiskach ga­tunków nie przechodzi w ogóle na inne typy siedlisk.Wśród roślin bieszczadzkich torfowisk wysokich wy­raźnie wyodrębnia się kilka typów. Na powierzchni tor­fowisk zbity kobierzec tworzą mchy torfowce. Wystę­puje ich tu kilka gatunków, różniących się morfologią i biologią, lecz trudno je odróżnić. Obumarłe storfiałe ich resztki tworzą główną masę torfu. Budowa torfow­ców zapewnia im zdolność pochłaniania ogromnej ilo­ści wody, 15—20 razy większej niż objętość suchej ma­sy torfowców. Dla przykładu warto przytoczyć, że obję­tość wody wchłoniętej przez mech płonnik jest tylko 3 do 4 razy większa niż jego objętość. Żywy kobierzec torfowców, porastający przesycone wodą podłoże tor­fowe, stanowi z kolei podłoże, w którym zakorzeniają się inne rośliny. Liczne są zimozielone krzewinki, o pła­skich skórzastych liściach; modrzewnica zwyczajna, żu­rawina błotna i drobnolistkowa, borówka brusznica oraz bagno zwyczajne. Liście tych gatunków na górnej stronie są gładkie i błyszczące, pod spodem nagie, błę­kitnawe od woskowego nalotu lub też pokryte skręco­nymi brunatnymi włoskami. Brzeg liści jest z reguły podwinięty. Wrzos i bażyna czarna mają liście zimo­zielone, lecz drobne, szpileczkowate, o brzegach tak podwiniętych ku dołowi, że między nimi pozostaje za­ledwie wąska szczelina zamknięta włoskami. W budo­wie liści wymienionych gatunków cechy kseromorficz-ne (budowa typowa dla roślin suchych siedlisk) idą w parze z higromorlicznym typem miękiszu gąbczaste­go, który właściwy jest roślinom siedlisk wilgotnych i mokrych.Na bieszczadzkich torfowiskach wysokich rośnie dwu­pienna krzewinka bażyna czarna. Blisko spokrewniony gatunek bażyny, o kwiatach obupłciowych, który za­siedla na północ eksponowane, zimą pozbawione śniegu grzbiety Tarnicy, Smereka i Krzemienia tworząc tzw. bażyniska, ma dwukrotnie wyższą liczbę chromosomów oraz odznacza się bardziej krępym, choć niższym wzro­stem i obfitym owocowaniem. Jest to przykład, że po-liploid, w tym przypadku obupłciowa bażyna czarna, odznacza się większą żywotnością i ekspansywnością niż gatunek diploidalny, dwupienna bażyna czarna, któ­ra jakby schroniła się na torfowiskach wysokich. Tor­fowiska wysokie stanowią bowiem schronienie dla sze­regu roślin rosnących wolno, które na innych glebach zostałyby zagłuszone przez szybciej rosnących kon­kurentów. Rośliny na torfowisku wysokim są nie tylko narażone na nadmierne uwilgotnienie, i to silnie kwaś­ną wodą, ale także cierpią na brak podstawowych soli mineralnych, azotu, wapnia i in. Liczne torfowce tak się przystosowały do tych warunków, że np. wapń działa na nie fizjologicznie jak trucizna. Szczególnie dotkliwy jest jednak na torfowisku wysokim głód azotowy. W złożach torfowych jest wprawdzie dużo azotu, ale wy­stępuje on tam w formie wielkocząsteczkowych związ­ków organicznych, dla roślin niedostępnych. Są to jakby zapasy zmagazynowane w konserwach, do których brak kluczy. Azotu mineralnego, dostępnego dla roślin, jest natomiast mało. Występuje on tu wyłącznie w formie amonowej, która — jak zdają się świadczyć pewne doświadczenia — wpływa na kseromorficzną budowę liści typowych roślin wysokotorfowiskowych. Rosiczkama inny, mezofilny typ budowy liści, lecz roślina ta uzupełnia braki azotu w glebie chwytając drobne zwie­rzęta, głównie owady, które wykorzystuje jako dodat­kowe źródło azotu.Torfowiska bieszczadzkie nie wykazują zróżnicowa­nia powierzchni na kępy i dolinki, tak charakterysty­cznego dla typowych torfowisk wysokich, gdzie jeden z zespołów zajmuje niewielkie wzgórki, tzw. kępy, dru­gi — zaklęśnięcia między nimi, czyli dolinki. Wy­kształcają się tu wyłącznie wysokotorfowiskowe ze­społy kępkowe, nazwane od głównych gatunków tor­fowców Sphagnełum medii i Sphagnetum iusci. Część torfowisk wysokich w Bieszczadach odznacza się sła­bym procesem torfotwórczym, część jest w ogóle za­hamowana we wzroście i podlega procesom erozji. Na tych ostatnich pojawiają się płaty odsłoniętego torfu, które powoli zarasta mech płonnik [Polytrichum stric-tum). Zanika rzadka żurawina drobnolistkowa, a rozra­stają się trzęślica modra i turzyca pospolita.Na mineralnym obrzeżu torfowisk wysokich, czyli na tzw. okrajku, gdzie zbiera się spływająca z torfowiska woda, występują inne gatunki. Stałym składnikiem jest tu turzyca pospolita, na okrajku torfowiska wołosackie-go występuje też bobrek trójlistkowy. Płatki tej rośliny na górnej stronie pokryte są palisadowymi włoskami, które utrudniają owadom wchodzenie do wnętrza kwia­tów, a tym samym chronią zalążki przed zniszczeniem lub uszkodzeniem.Mechanizm wzrostu torfowisk wysokich tłumaczy kilka teorii. Wiercenia wykonane na torfowiskach bie­szczadzkich i mikroskopowa analiza składu torfu suge­rują, że torfowiska te rosły całą powierzchnią zgodnie z teorią pokładowo-przemienną: kolejno następowały po sobie fazy podtopienia (i opanowania całej powierz­chni torfowisk przez torfowce właściwe zespołom dolinkowym) oraz podsuszenia (czemu towarzyszył maso­wy rozrost na całej powierzchni torfowiska zespołów kępkowych). Torfowiska wysokie zamieszkują interesu­jące, choć bardzo ubogie w gatunki, zgrupowania zwie­rząt. W Bieszczadach badano je tylko na torfowisku „Wołosate”, i to w bardzo wąskim zakresie. Z bezkręgo­wców stwierdzono tu zaledwie jeden gatunek specyfi­czny dla tego środowiska — jest nim pająk Agyneta cauta. Towarzyszą mu często dwa typowe dla bardzo wilgotnych siedlisk gatunki chrząszczy: sprężyk Cteni-cera sjaelandica i przedstawiciel biedronkowatych Coc­cinella hierogliphica. W tutejszych warunkach dość czę­sto przechodzą rozród żmije. W drobnych torfowisko­wych zbiornikach wodnych łowione były nieliczne ga­tunki chrząszczy pływakowatych. Znaczne zakwaszenie wody i brak lub niedobór pokarmu wyraźnie ogranicza­ją w tych zbiornikach rozwój form zwierzęcych.

[Głosów:1    Średnia:3/5]

Comments

comments