Z DZIEJÓW

Znacznie wcześniej zanim powstała pierwsza osada, na terenie dzisiejszego Gniezna przebywały ludy koczownicze. Było to ok. 10 tys. lat temu, u schyłku paleolitu. Duża ilość najstarszych wykopalisk (ze środkowej i młodszej epoki kamienia) pochodzi znad jeziora Jelonek. W następnych epokach zaludnienie stopniowo wzrastało. Przyczyniały się do tego dobre warunki naturalne: wody, żyzne gleby, kon­figuracja terenu umożliwiająca zakładanie obronnych osad.W początkach wczesnego średniowiecza (w. VI) na tere­nie dzisiejszego Gniezna istniała już prawdopodobnie osa­da stała. Później powstał zespół kilku oddzielnych skupisk osadniczych. Najznaczniejszymi były tu dwie osady: tar­gowa, położona na obszarze dzisiejszego rynku, na tzw. Wzgórzu Panieńskim, i zespół grodowy na Górze Lecha. Na Górze Lecha — zwanej też Górą Królewską — i jej najbliższym sąsiedztwem powstał u schyłku VIII w. potęż­ny obronny zespół osadniczy. Północną, najwyższą część zajął gród przeznaczony na siedzibę księcia. Do południo­wej części grodu przylegało rozległe podgrodzie. Gniezno było w tym czasie stolicą plemiennego państwa Polan. Wia­rygodna tradycja dworska zachowała imiona najstarszych władców Polan. Byli nimi kolejno: Siemowit, Lestko (Le­szek), Siemomysł (Ziemomysł). Syn Siemomysła Mieszko I wystąpił ok. r. 963 na szerokiej arenie politycznej, tworząc zręby państwa polskiego. Wraz z rozwojem terytorialnym państwa Polan rozrastał się gród książęcy w Gnieźnie. W poł. X w. nastąpiła druga modernizacja i rozbudowa grodu inspirowana przez Mieszka I. Ośrodek grodowy od tego czasu posiadał cztery człony otoczone potężnymi wała­mi drewniano-ziemnymi. Równolegle z grodem rozwijały się inne osady rozlokowane wokół niego. Szczególnie doty­czyło to csady targowej, położonej na oddzielonym od Wzgó­rza Lecha doliną rzeczki Wzgórzu Panieńskim. W osadzie tej krzyżowały się liczne szlaki handlowe (m.in. do Kłecka, Kruszwicy, Giecza, Poznania); nabierała ona coraz wyraź­niejszych cech ośrodka miejskiego, będąc m.in. centrum handlu dalekosiężnego. Niedaleko poza granicą tej osady,przy drodze do Trzemeszna powstał mały gródek zwany (?) Zbarem na którego szczątkach stoi dziś kościół Sw. Micha­ła przy ul. Roosevelta. Dalej na wschód znajdował się gród Gnieźnienice (zwany też Gnieźninek), śladem którego jest dziś grodzisko w parku Świerczewskiego. Inny gród znaj­dował się na zachód od dworca kolejowego.Gniezno wczesnośredniowieczne było silnym ośrodkiem rzemieślniczym. Reprezentowane tu były różne rodzaje rze­miosła: obróbka metali, drewna, garncarstwo, garbarstwo, włókiennictwo, obróbka rogu i kości. O dalekosiężnym han­dlu Gniezna świadczą monety znalezione w różnych skar­bach: polskie, czeskie, niemieckie, angielskie, arabskie, a także importowane przedmioty. Ludność okolicznych osad trudniła się rolnictwem i hodowlą. Drugorzędną rolę od­grywało myślistwo, rybołówstwo, zbieractwo. W X w. we­dług kronikarzy zgromadzone były w Gnieźnie dostatki z ca­łego świata. Najstarszy zapis wymieniający nazwę Gniezna pochodzi ze słynnego dokumentu Dagome iudex (związane­go z działalnością Mieszka I), pochodzącego z lat 990—992. Z r. 1000 pochodzi napis „Gnezdun civitas” wybity na de­narze Bolesława Chrobrego.Pochodzenie nazwy Gniezna było przedmiotem licznych dociekań. Według legendy nazwa miasta pochodzić ma od gniazda orła białego, znalezionego przez Lecha w puszczy w czasie polowania. Lech w miejscu tym kazał założyć osa­dę, a orła widzianego na czerwonym tle zachodzącego słoń­ca przyjął za godło państwowe. Historycy wywodzą pocho­dzenie nazwy Gniezno od starosłowiańskiego słowa „gniez-do” oznaczającego wgłębienie w kształcie miskowatym, okrągławym na podłożu wilgotnym, co ma swoje uzasadnie­nie w topograficznej lokalizacji pierwszej osady gnieźnień­skiej. Inna hipoteza wywodzi nazwę Gniezna od słowa „gniazdo”, oznaczającego w przeszłości ród, plemię.Wielkość grodu gnieźnieńskiego, jego znaczenie politycz­ne i gospodarcze są podstawą do twierdzenia o jego sto­łecznej roli najpierw w państewku polańskim, a potem w krzepnącym państwie polskim. Z grodów wielkopolskich w X w. Gniezno niewątpliwie posiadało największe zna-czenie. Tutaj też najczęściej przebywał książę, a potem król. Ówczesna stolica nie miała takiego charakteru jak dziś. Centrum władzy było tam gdzie przebywał władca, który niejednokrotnie zmieniał miejsce pobytu swego i swej dru­żyny. Stąd wiele przemawia za pojęciem swego rodzaju wielostolicowości (Gniezno, Ostrów Lednicki, Poznań) z za­chowaniem prymatu starego ośrodka stołecznego — Gniez­na. O potędze Gniezna świadczy podział administracyjny dokonany przez Bolesława Chrobrego, według którego z okręgu gnieźnieńskiego wystawiano największą ilość wo­jowników (1500 pancernych i 5000 tarczowników; Poznań odpowiednio 1300 i 4000).W dawniejszej przeszłości Gniezno było ośrodkiem kultu pogańskiego. W chrystianizującej się Polsce Gniezno od po­czątku zaczęło odgrywać ważną rolę. Już po 966 r., zapew­ne na miejscu obecnego kościoła Św. Jerzego, wzniesiono w kompleksie grodowym pierwszą kaplicę. Stąd w 997 r. biskup Wojciech wyruszył do kraju Prusów na wyprawę misyjną. Męczeńska śmierć biskupa, złożenie jego zwłok w katedrze gnieźnieńskiej, przyczyniło się do wzrostu zna­czenia Gniezna jako miejsca kultu chrześcijańskiego. W r. 1000 nowy, obszerny kościół wybudowany przez Chrobrego na podgrodziu, został podniesiony do rangi arcybiskupstwa, sprawującego nadzór nad prawie wszystkimi ziemiami pol­skimi. Tego roku przybył do Gniezna z pielgrzymką do gro­bu św. Wojciecha cesarz niemiecki Otton III. Przyjęcie zgo­towane przez Chrobrego w Gnieźnie olśniło wszystkich. Oto fragmenty opisu uroczystości gnieźnieńskich przez współ­czesnego tym wydarzeniom kronikarza niemieckiego Thiet-mara, generalnie niezbyt przychylnie nastawionego do Polski i Bolesława Chrobrego:W r. 1018 Gniezno przeżyło ciężką klęskę: pożar strawił podgrodzie wraz z kościołem katedralnym. W szybko odbu­dowanej katedrze w 1025 r. nastąpiła koronacja pierwszego króla Polski — Bolesława Chrobrego. Wkrótce zmarł Chro­bry, a w katedrze odbyła się koronacja jego syna Miesz­ka II. Liczne niepowodzenia i wojny jakie spadły po tym czasie na kraj boleśnie dotknęły i Gniezno. W 1038 r. Gniez­no i okolice spustoszył najazd Brzetysława Czeskiego. O wy­padkach tych pisał Gall Anonim: „W owym czasie Czesi zniszczyli Gniezno […] i zabrali ciało św. Wojciecha [..’.] Tak długo zaś […] miasta pozostały w opuszczeniu, że w koście­le św. Wojciecha […] dzikie zwierzęta założyły swe lego­wiska”. Czesi zniszczyli nie tylko zabudowania, lecz zabrali do siebie olbrzymie łupy, ogołacając Gniezno z najcenniej­szych przedmiotów. Za panowania Kazimierza Odnowiciela powoli Gniezno dźwignęło się z ruiny, lecz nie odzyskało dawnej świetności. Przeniesienie ośrodka władzy politycz­nej z Gniezna do mniej zniszczonego Krakowa, dokonane przez Kazimierza Odnowiciela, miało decydujący wpływ ,na dalsze losy miasta. Podejmowane były nawet próby lik­widacji w Gnieźnie arcybiskupstwa. Po śmierci Bolesława Krzywoustego spadkobierca Wielkopolski Mieszko III Sta­ry obrał sobie Gniezno jako „metropolię”. W istniejącej mennicy bito monety z napisem „Mszka Kroi Polski”. W r. 1177 odbył się w Gnieźnie zjazd licznego grona ksią­żąt, możnowładców świeckich i duchownych. W końcu XII w. i pocz. XIII w. w okresie walk między władcami poszczególnych dzielnic Gniezno niejednokrotnie musiało zdawać egzamin ze swych wartości obronnych. W 1192 r. gród, w odwet za zniszczenie Krakowa zniszczył Kazimierz Sprawiedliwy. Potem Gniezno przeszło w ręce Władysława Laskonogiego. Władysław Odonic w r. 1229 wypędza gona Śląsk i obejmuje gród. Książę ten w r. 1234 buduje nowy zamek, rezygnując z odbudowy umocnień grodu na Wzgórzu Lecha. Po Odonicu dzierżą Gniezno kolejno: Hen­ryk Pobożny, Przemysł I i Bolesław Pobożny. W połowie XIII w. metropolia dzielnicy Wielkopolskiej przesuwa się do Poznania. W r. 1238 (lub na początku 1239) Gniezno otrzymało prawa miejskie od Władysława Odonica. Miasto lokowano na terenie od dawna istniejącej osady o charak­terze miejskim na Wzgórzu Panieńskim, z centrum na te­renie dzisiejszego rynku. Zapewne w końcu XIII w. mia­sto zostało otoczone murami z trzema bramami: Tumską (Poznańską), Toruńską i Pyzdrską (Warszawską). Wzgórze Lecha pozostało poza obrębem murów, stając się dzielnicą rezydencjonalną arcybiskupa i kapituły.W r. 1295 odbyła się po 219-letniej przerwie w katedrze gnieźnieńskiej koronacja króla Przemyśla II. Było to do­niosłym etapem na drodze do zjednoczenia Polski. W r. 1300 koronował się w Gnieźnie Wacław Czeski. Mieszczanie gnieźnieńscy popierali w staraniach o tron polski Władysła­wa Łokietka, za co po uzyskaniu władzy obdarowywał on ich licznymi przywilejami. Jedna z łupieżczych wypraw krzyżackich w 1331 r. zniszczyła miasto i przylegające doń osady. Zniszczenie Gniezna było przedstawione na polsko–krzyżackim procesie w Warszawie w 1339 r. Na podstawie zachowanych dokumentów można odtworzyć obraz zni­szczenia.W XIV w. poza właściwym miastem i osadą na Górze Lecha zespół osadniczy Gniezna składał się z kilku dalszych osad powstałych w części już w XII i XIII w. Dużym osie­dlem podmiejskim było Wójtostwo, położone za Bramą Toruńską. Na jego terenie położony był m.in. kościół Św. Michała. Na północ od Wójtostwa leżała osada Grzybowo, gdzie w XIII w. powstał najstarszy szpital gnieźnieński. Nieco później, w tymże XIII w., na terenie Grzybowa zo­stali osadzeni bożogrobcy, z Miechowa, którzy wkrótce wznieśli kościół Św. Jana. Jeszcze bardziej na północ leżała miejska osada nad Jez. Świętokrzyskim, skupiona przy kościele Św. Krzyża. Na południu, za Bramą Pyzdrską, położone było Targowisko, osada podobnie jak Wójtostwo związana z jurydyką miejską. Targowisko łączyło się bez­pośrednio z biskupią osadą Słomianką, przylegającą od za­chodu do Jez. Jelonek, a od północy do Wzgórza Lecha. Z kolei ze Słomianką od południa stykała się wydłużona osada kapitulna — Cierpięgi. Cierpięgi tworzyły później oddzielne miasteczko, z własnym prawem miejskim i pla­cem targowym (dziś Rynek Bednarski). Pomiędzy Cierpię-gami od zachodu a Wójtostwem od północy znajdowała się osada o charakterze wiejskim Kawiary, będąca własnością kościelną. Zachodnią część kompleksu osadniczego za osadą na Wzgórzu Lecha, przy drodze do Kłecka i Poznania, zaj­mowała osada Zajezierze, zwana inaczej Piotrowo (od ko­ścioła Św. Piotra). Na jej terytorium nad jez. Jelonek istnia­ła, wymieniana w XV w. murowana łaźnia, z której korzy­stali duchowni i uczniowie szkoły katedralnej.W XIV w. nastąpił znaczny rozwój rzemiosła oraz han­dlu. Gniezno zaczęło odgrywać dużą rolę w handlu suknem, zbożem, bydłem. Ożywienie handlowe powodcfwał przebie­gający przez miasto szlak litewski, prowadzący z Prus i Litwy przez Wielkopolskę do Niemiec. Duże jarmarki od­bywały się 3 razy do roku. W 1424 r. Gniezno otrzymało prawo składu (na mocy którego obcy kupcy przejeżdżający przez miasto musieli w nim wystawiać towary na sprze­daż). Pod względem politycznym Gniezno utraciło defini­tywnie swe znaczenie. Królowie koronowali się w Krako­wie, rolę stolicy Wielkopolski przejął zdecydowanie Po­znań. W nowym podziale administracyjnym Gniezno zosta­ło jedynie stolicą powiatu należącego do woj. kaliskiego. Tym niemniej miasto często odwiedzali królowie. W 1370 r. przybył do Gniezna Ludwik Węgierski. Kilkakrotnie bywał tu Władysław Jagiełło, w 1410 r. odbył on pielgrzymkę po zwycięstwie pod Grunwaldem. Arcybiskupi gnieźnieńscy otrzymali w roku 1419 stały tytuł prymasa Polski oraz zastrzeżona została dla nich godność kardynała. Dobra ko­ścielne stanowiły olbrzymią fortunę, obejmując 330 wsii 11 miast. Arcybiskupi gnieźnieńscy brali czynny udział w życiu politycznym kraju, m.in. czynnie popierali polity­kę przeciwkrzyżacką. Arcybiskup Mikołaj Trąba jeszcze przed objęciem tego stanowiska brał udział w bitwie pod Grunwaldem, wystawił własną chorągiew i był jednym z najbliższych doradców króla. Później brał on udział w licznych układach z Zakonem.Gniezno było także w w. XIV i XV poważnym ośrodkiem kulturalnym. Duże znaczenie posiadała szkoła katedralna. W końcu XIV w. archidiakon gnieźnieński Janko z Czarn­kowa tutaj pisze swoją kronikę, największe osiągnięcie historiografii polskiej przed Długoszem. Liczne kontakty zagraniczne wzbogaciły bibliotekę katedralną. W XV w. biblioteka została skatalogowana. Do XVI w. miasto należa­ło jeszcze do najznaczniejszych miast polskich. Po licznych pożarach, m.in. w latach 1503, 1512, 1537, 1548, miasto szyb­ko odbudowywało się. Niestety, otoczenie miasta licznymi osadami niezależnymi od jego władz nie pozwalało na szer­szy rozwój przestrzenny. W poł. XVI w. Gniezno liczyło ok. 3200 mieszkańców, a wraz z przedmieściami ok. 5 tys. Straszliwy pożar w 1613 r. zniszczył prawie całe miasto i przedmieścia. I po tej klęsce nastąpiła szybka odbudowa. Miasto bogaciło się na handlu wschodnim, głównie skórami i futrami. Niektóre z towarów pochodziły aż z Syberii. Np. w 1600 r. na jarmark Św. Wojciecha przywieziono ponad 560 tys. futer, w tym ok. 540 tys. futer popielic. Wzrastała także liczba rzemieślników. Nadzór nad organami miejski­mi sprawowali starostowie, będący przedstawicielami króla. Starostwo gnieźnieńskie było zwykle w ręku bogatej szlach­ty (m.in. w XVI i XVII w. dzierżyli je: Łukasz Górka, Andrzej Górka, Piotr Opaliński). W 1623 r. odwiedził mia­sto Zygmunt III.Od poł. XVII w. datuje się upadek miasta. Konflikty między jurydykami, zmiana przebiegu szlaku handlowego na Litwę i Ruś, wojny (m.in. potop szwedzki), liczne zara­zy wyludniające miasto — to główne przyczyny upadku. W r. 1744 szacowano liczbę mieszkańców Gniezna na zaled­wie 60 osób. Po 1720 r. zaczęła się powolna odbudowa mia­sta. W 1768 r. Gniezno zostało miastem wojewódzkim, a 10 lat później w celu ożywienia życia miejskiego podjęła prace Komisja Dobrego Porządku.W styczniu 1793 r. Prusacy zajęli Gniezno. Miasto liczyło wówczas ok. 3400 mieszkańców i ok. 500 domów w więk­szości drewnianych. W sierpniu 1754 r. w okresie Insu­rekcji Kościuszkowskiej Gniezno opanowali powstańcy. Główny obóz założony pod Winiarami liczył ponad 1000 lu­dzi. Przebywał tu gen. H. Dąbrowski. Po ponownym zaję­ciu miasta Prusacy zreformowali ustrój miejski, w 1797 r. rozebrali bramy miejskie, a ok. 1800 — mury. W latach 1806—1815 Gniezno wchodziło w skład Księstwa Warszaw­skiego. Kilkakrotnie przebywał tu Napoleon. W 1819 r. olbrzymi pożar zniszczył całe śródmieście. Spłonęło 245 bu­dynków. Po pożarze zmieniono układ urbanistyczny miasta, m.in. powiększono rynek, rozpoczęto zabudowę miasta w kierunku wschodnim. W poł. XIX w. zaczęły powstawać zakłady przemysłowe, rozpoczęto budowę dróg, a w 1872 r. Gniezno otrzymało połączenie kolejowe. Pod koniec XIX w. istniały w Gnieźnie: fabryka maszyn rolniczych, cukrownia, garbarnia, betoniarnia, tartak, wytwórnia wódek. W r. 1863 założono gimnazjum. Prusacy znacznie wzmogli wy­siłki dla zgermanizowania miasta. Od 1852 r. burmistrzem miasta został Niemiec, do 1870 r. dokonano prawie całko­witego zniemczenia szkolnictwa, administracji i sądownic­twa. Korzystne pożyczki i ulgi podatkowe służyły pomocą niemieckim kupcom i przemysłowcom. Posłem do sejmu pruskiego zostaje Niemiec. Mimo intensywnych zabiegów władz ludność niemiecka nie przekroczyła nigdy 40% ogółu mieszkańców Gniezna. Do walki z germanizacją powstaje szereg polskich organizacji społecznych i oświatowych. Od 1895 r. wychodziła zasłużona dla sprawy polskiej gazeta „Lech”, której redaktorem był m.in. gorący patriota, pu­blicysta, autor powieści historycznych Józef Chociszewski. W r. 1906 miał w Gnieźnie miejsce strajk szkolny. Powstają tajne organizacje patriotyczne (m.in. w gimnazjum — za­łożona przez uczniów).Wraz z rozwojem przemysłu rozwijał się ruch robotniczy. Gniezno należało pod tym względem do przodujących ośrod­ków w Wielkopolsce. W r. 1896 założono pierwszą organi­zację socjalistyczną. Odbywały się liczne wiece polityczne. W kwietniu r. 1904 wybuchł pierwszy strajk. Rok później miał miejsce w Gnieźnie pierwszy w Wielkopolsce strajk powszechny, a w r. 1907 powstaje komórka Polskiej Partii Socjalistycznej. W r. 1910 w lesie na Jelonkach odbył się pierwszy wiec pierwszomajowy. W latach 1911 i 1912 miały miejsce dalsze strajki, częściowo zakończone sukcesami ro­botników.W grudniu 1918 r. Powstanie Wielkopolskie przyniosło wolność Gnieznu.W toku dalszych walk gnieźnianie brali udział w bojach na froncie północnym Powstania, Poległo w nich ponad 30 mieszkańców miasta. Z Gniezna wyszły oddziały pow­stańcze, które oswobodziły Mogilno, Kruszwicę, Inowro­cław. W okresie dwudziestolecia nastąpił dalszy rozwój przestrzenny miasta. W r. 1925 Gniezno wyłączone z po­wiatu otrzymuje status powiatu miejskiego, a burmistrz tytuł prezydenta miasta. W tym samym roku odbyły się uroczystości z okazji 900 rocznicy koronacji Bolesława Chro­brego. Mimo dość ożywionego ruchu budowlanego, pewnego rozwoju przemysłu, szerzyło się bezrobocie. W latach 1921—1923 miały miejsce strajki. Konflikty społeczne za­ostrzyły się szczególnie w czasie kryzysu ekonomicznego lat 1929—1933. W 1932 r. notowano w Gnieźnie 2800 bez­robotnych. Częste były wiece robotnicze i wystąpienia bezrobotnych. W walce klasowej na terenie Gniezna brali udział przedstawiciele KPP i KZMP. Na działaczy ruchu robotniczego spadały represje sądowe. Znaczną rolę w Gnieźnie odgrywała PPS, która posiadała swoich przed­stawicieli w Radzie Miejskiej i Sejmiku Powiatowym. Do szczególnie dużych demonstracji robotniczych doszło w r. 1936, w pochodzie pierwszomajowym wzięło udział około 1000 osób. Na terenie Gniezna pracował działacz socjali­styczny Stanisław Chudoba.Gniezno było siedzibą znacznego garnizonu wojskowego. Mieściło się tutaj dowództwo 17 dywizji piechoty, 69 pułk piechoty, 17 pułk artylerii lekkiej, szpital wojskowy i sze­reg innych mniejszych jednostek wojskowych. W pierw­szych dniach września 1939 r. w Gnieźnie mieścił się sztab armii „Poznań”. Po opuszczeniu miasta przez regularne oddziały wojskowe dla obrony przed niemieckimi dywer-santami zorganizowano Straż Obywatelską, której komen­dantem został ks. Mateusz Zabłocki. Gnieźnianie walczyli z Niemcami pod Kłeckiem, Jankowem Dolnym i Żydowem.W tym samym czasie wywodząca się z Gniezna 17 dywizja piechoty toczyła ciężkie walki z Niemcami w rejonie Łę­czycy i Skierniewic, w ramach prowadzonej przez armię „Poznań” bitwy nad Bzurą, a później wzięła udział w obro­nie Warszawy.Po zajęciu Gniezna przez hitlerowców na jego mieszkań­ców spadły liczne represje. Zamordowano wiele osób, m.in. ks. M. Zabłockiego. Jedną z najohydniejszych zbrodni było wymordowanie 2000 pacjentów szpitala w Dziekance. Po­nad 5000 mieszkańców Gniezna wysiedlono do tzw. Gene­ralnej Guberni. Niszczono wszelkie dowody polskości: po­mnik Chrobrego, biblioteki; Katedrę zamieniono na salę koncertową. Mimo represji w Gnieźnie rozwijała się kon­spiracyjna działalność antyhitlerowska: tajne nauczanie, wydawanie gazetek, sabotaż, dywersja. W 1940 r. powstał tu oddział Wielkopolskiej Organizacji Wojskowej, później Związku Walki Zbrojnej. Po dekonspiracji wielu członków tych organizacji zginęło. Harcerska organizacja „Szarych Szeregów” rozwijała działalność dywersyjną przeciwko transportowi wroga. W wyniku aresztowań i wyroków są­dów doraźnych na karę śmierci skazano 50 osób, w tym 16 harcerzy. 21 stycznia 1945 r. czołgi radzieckie z dywizji gen. Głazanowa, wchodząc w skład 1 armii pancernej gen. M. Katukowa oswobodziły miasto. Już w styczniu 1945 r. z inicjatywy działaczy robotniczych powołano Tymczasowy Komitet Ludowy później przemianowany na Radę Naro­dową m. Gniezna. W maju r. 1945 grupa 500 obywateli Gniezna wyjechała do Koszalina aby zainicjować odbudo­wę tego miasta. W r. 1947 Gniezno za wytrwałą tysiąc­letnią walkę z naporem germańskim zostało odznaczone przez Radę Państwa Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski. W r. 1966 Gniezno było widownią potężnej mani­festacji z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments