HISTORIA REGIONU

Najstarsze osadnictwo na obszarze międzyrzecza Wie­prza i środkowego Bugu sięga okresu paleolitu. Źródła pisane i wyniki badań archeologicznych dowodzą ści­słych związków tych ziem z Polską od zarania naszej państwowości. W czasach przed panowaniem Mieszka I tereny nadbużańskie wchodziły w skład silnego związku plemiennego Lędzian, którego ośrodkiem był Sandomierz. Oni to pobudowali tu, na kresach swego terytorium, system obronny złożony z licznych grodów z Czerwienią (obecnie Czermno) na czele. Historiografia stworzyła dla tych terenów nazwę: Grody Czerwieńskie. Wiadomo, że Lędzianie, a więc i ich grody nadbużańskie, byli przez pewien czas w IX wieku uzależnieni od Państwa Wielkomorawskiego. Tak więc tereny te bardzo wcześnie zetknęły się z wpływami kultury zachodniej. Później, około 915 roku za panowania księcia Lestka — dziada Mieszka I — weszły w skład państwa Polan.Jak podaje kronika Nestora, w 981 roku, to jest na 9 lat przed śmiercią Mieszka, książę kijowski Włodzi­mierz podbił te ziemie („ide na Lachy i zaja hrady ich”). Wówczas to Grody Czerwieńskie, a zatem i należący do nich gród chełmski, trafiły pod panowanie Rusi. Ziemie czerwieńska i bełska w niedługim czasie po podboju sta­ły się osobnymi dzielnicowymi księstwami, zarządzanymi początkowo przez posadników, a później przez własnych książąt. Wprawdzie w roku 1019 Bolesław Chrobry w czasie wyprawy na Ruś Kijowską odzyskał te ziemie dla państwa polskiego, ale już po upływie 18 lat, za Miesz­ka II, kolejny władca kijowski Jarosław Mądry korzy­stając z zamieszek w Polsce opanował w 1031 roku Gro­dy Czerwieńskie. Ziemie te przez trzy wieki, z małą przerwą za Bolesława Śmiałego (1069-1079), pozostawały pod panowaniem książąt ruskich. Z owych to czasów da­tuje się na tych terenach osadnictwo ruskie. Przez długi okres dziejów ścierały się tu wpływy Rusi i Polski, tu­taj kształtowała się granica etniczna między Polakami i Rusinami (obecnie Ukraińcami), granica, która ostatecz­nie uformowała się na linii południkowej przebiegającej przez środkowy Bug, stanowiący współcześnie wschod­nią granicę państwa.W wyniku rozbicia państwa kijowskiego na dzielnice (1054 r.), ziemia czerwieńska weszła w skład księstwa włodzimierskiego (wołyńskiego). Z kolei w końcu XII wieku, kiedy Roman Mścisławowicz zjednoczył swe włości z księstwem halickim tworząc silne księstwo halicko– włodzimierskie, zostaje ona wchłonięta przez ten nowy organizm państwowy.Przeprowadzone w 1966 roku badania archeologiczne na chełmskiej Wysokiej Górce dowiodły, że we wczes­nym średniowieczu (przynajmniej już w XI w.) wznosił się tu gród obronny, umocniony wałami skrzyńcowo-ka-miennymi z charakterystyczną dla kręgu Polan konstru­kcją hakową. Na miejscu tego starożytnego grodu lę-dziańskiego około 1223 roku książę halicko-Włodzimier-ski Daniel, syn Romana, wzniósł nowy gród kamienny i jednocześnie rozbudował podgrodzie chełmskie. Chcąc uniezależnić się od Tatarów gnębiących Ruś, władca ten przeniósł swoją stolicę (1240 r.) z Halicza do Chełma oraz ustanowił tu biskupstwo wschodnie. W 1253 roku Daniel uzyskał od papieża koronę królewską. Po śmierci Daniela (1264 r.), w wyniku dalszego rozdrobnienia dzielnicowego, księstwo chełmsko-bełskie przypadło w udziale jego synowi Szwarnowi, a później kolejno dziel­nicą tą władali: Lew (syn Daniela), po nim jego syn Jerzy I, następnie Lew II i Andrzej — synowie Jerzego.W 1323 roku księstwo halicko-włodzimierskie wraz z dzielnicą chełmsko-bełską (ziemia czerwieńska) dziedzi­czy Bolesław, syn Trojdena, księcia czerskiego, który obrał imię Jerzy II. Zawarł on z Kazimierzem Wielkim układ o sukcesji. Po jego tragicznej śmierci Kazimierz Wielki w dwu wyprawach (1340 i 1344 r.) usiłował przejąć spadek w postaci księstwa chełmsko-bełskiego i Wołynia. Jednakże skończyły się one niepowodzeniem i ziemie te opanował książę litewski Lubart, rezydujący w Łucku. Kazimierz Wielki nie zrezygnował ze swych zamierzeń i w roku 1349 w wyprawie przeciwko Litwie zdobył Chełm i Bełz. Niestety, już w następnym roku Litwini odbili je z powrotem. Kolejna wyprawa Kazi­mierza i Ludwika Węgierskiego (1351 r.) skończyła się fiaskiem. W 1352 roku w wyniku rozejmu Kazimierz zatrzymał przy sobie dawne księstwo halickie, zaś księ­stwo chełmsko-bełskie pozostało nadal przy Litwie. Za­rządzał riim książę litewski Jerzy Narymuntowicz, pod­porządkowany Lubartowi. Kazimierz, dochodząc swych praw spadkowych, w 1366 roku odzyskał od Litwy zie­mię czerwieńską, a także księstwo włodzimierskie. Księ­stwem chełmsko-bełskim nadal administrował Jerzy Na-rymuntowicz zhołdowany Kazimierzowi Wielkiemu.Po śmierci króla, już w 1376 roku Litwa odbiła zdo­bycze Kazimierza, by po wspólnej polsko-węgierskiej wyprawie w 1377 roku znów je utracić. Chełmem i in­nymi grodami zarządzali ustanowieni przez Ludwika starostowie węgierscy, a całą dzielnicą — książę Włady­sław Opolski. Dopiero królowa Jadwiga położyła kres panowaniu węgierskiemu na tych ziemiach’ i w 1387 ro­ku przyłączyła je ostatecznie do Polski. Należy przy tym zaznaczyć, że granica między Koroną a Litwą prze­biegała od Bugu wzdłuż biegu Włodawki i dalej na północ, obejmując obszar obecnego Pojezierza Lęczyńsko–Włodawskiego. W rezultacie miasto Włodawa i tereny leżące od niego na północ należały do Litwy.Za panowania królowej Jadwigi na przyłączonych przez nią ziemiach utworzono odrębną jednostkę tery­torialno-administracyjną o nazwie ziemia chełmska. Po­siadała ona znaczną samodzielność, miała własny sejmik i wybierała bezpośrednio swoich dwu posłów na sejm walny oraz od 1578 roku deputatów do trybunału. W Chełmie i Krasnymstawie rezydowali starostowie grodo­wi, a kasztelan chełmski wraz z biskupem wchodzili w skład senatu koronnego. Ziemia chełmska korzystała z praw, które czyniły ją całkowicie niezależną od woje­wództwa ruskiego, do którego formalnie należała. Poza nazwą i brakiem urzędu wojewody nie różniła się je­dnak niczym od województwa. Z takiego stopnia samo­dzielności nie korzystała w dawnej Polsce prawie żadna inna ziemia.W 1359 roku powstała katolicka diecezja chełmska. Jak wiadomo, wcześniej była tu ustanowiona diecezja wschodniego obrządku. W Chełmie miały więc swe sie­dziby dwa biskupstwa. W 1473 roku kuria biskupstwa katolickiego przeniesiona została do Hrubieszowa, a w 1490 roku do Krasnegostawu, gdzie mieściła się aż do roku 1790, kiedy to po utworzeniu diecezji chełmsko-lu-belskiej siedzibę biskupstwa ulokowano w Lublinie. Wschodnie biskupstwo chełmskie w 1596 roku po przy­stąpieniu do unii zostało przekształcone na greckokato­lickie.Poczynając od II połowy XVI wieku aż do rozbiorów granice ziemi chełmskiej nie uległy zmianie. Dzieliła się ona na dwa powiaty chełmski i krasnostawski. W skład powiatu chełmskiego wchodziły dwa starostwa niegro-dowe ratneńskie i lubomelskie (na prawym brzegu Bu­gu) oraz starostwo hrubieszowskie (enklawa hrubieszow-sko-kryłowska).W okresie Polski szlacheckiej na terenie ziemi chełm­skiej przeważała własność drobnej i średniej szlachty. W zasadzie nie było tu początkowo latyfundiów magnac­kich. Dopiero później Jan Zamoyski skupił w swym ręku rozległe dobrą i utworzył w południowej części tego re­gionu ordynację. Duży odsetek dóbr stanowiła własność koronna (królewszczyzny). Gospodarka rolna i leśna, nastawiona od XVI wieku na spław płodów do Gdań­ska, związana była z regionalnym rynkiem Lublina oraz innych miast, m.in. Chełma, Zamościa, Krasnegostawu, Hrubieszowa, Grabowca, Dubienki i Pawłowa.” Szlachta ziemi chełmskiej w połowie XVI i na po­czątku XVII wieku odegrała znaczną rolę w wydarze­niach politycznych i w ruchu reformacyjnym w Polsce. Daleko posunięta tolerancja religijna podyktowana była koniecznością współżycia dwu różnych wspólnot naro­dowościowych — polskiej i ruskiej. Ziemia chełmska była ostoją reformacji. Istniały tu liczne zbory protestan­ckie (m.in. w Rejowcu, Siedliszczu, Bończy). Silnym ośrodkiem reformacji była Włodawa, należąca wówczas do województwa brzesko-litewskiego, gdzie również był zbór protestancki. Na ziemi chełmskiej koncentrował się postępowy ruch egzekucyjny, którego znanymi przy­wódcami byli Mikołaj Sienicki i Paweł Orzechowski, prowadzący prężną działalność antymagnacką.W XVI wieku tereny ziemi chełmskiej przeżywały okres względnego spokoju, co pozwalało na rozwój spo­łeczno-gospodarczy regionu. W połowie XVII wieku na­stąpiły czasy zniszczeń i upadku. Częste wojny, najazdy, przemarsze wojsk, kontrybucje, pożary i zarazy morowe prowadziły do zubożenia i wyniszczenia tych ziem. Nie mówiąc o wcześniejszych częstych najazdach hord ta­tarskich, największą ruinę gospodarki, upadek wsi i miast przyniosły wojny szwedzkie i kozacko-moskiew-skie w latach 1648-1656.W roku 1648 wojska Chmielnickiego po odstąpieniu od Zamościa skierowały się w stronę Krasnegostawu. Wówczas to spłonął zamek wraz z grodzkim archiwum krasnostawskim. W Krupem stanął obozem sam Chmiel­nicki. Wielu okolicznych chłopów przystąpiło wówczas do powstania i przyłączyło się do jego wojsk. Bunty chłopskie trwały jeszcze przez następny rok. W tym czasie nawiedziła też kraj zaraza dziesiątkując miesz­kańców, przede wszystkim miast. Temu wszystkiemu to­warzyszyły głód i nędza ludności.Znany jest w historii Rzeczypospolitej udział szlachty chełmskiej W konfederacji tyszowieckiej (1655 r.) zawią­zanej przeciwko najazdowi szwedzkiemu. Podobnie w 1715 roku przystąpiła ona masowo do konfederacji tar­nogrodzkiej wymierzonej przeciwko wojskom saskim Augusta II.Pierwszy rozbiór Polski spowodował oderwanie od Ziemi Chełmskiej jej południowych terenów wraz z Za­mościem. Skończyły się wtedy związki z władzami woje­wództwa mającymi swą siedzibę we Lwowie, który tak­że zagarnęła Austria. Ziemia Chełmska stała się wów­czas całkowicie samodzielną jednostką administracyjną.Przedstawiciele mieszczaństwa chełmskiego uczestni­czyli w obradach Sejmu Wielkiego (1789 r.), który przy­gotował i uchwalił Konstytucję 3 Maja. Broniąc wolności konstytucyjnych i przeciwstawiając się nadciągającym wojskom carskim wezwanym przez targowiczan, polskie siły zbrojne pod wodzą księcia Józefa Poniatowskiego obsadziły linię środkowego Bugu. Odcinka frontu w re­jonie Dubienki bronił brygadier Tadeusz Kościuszko. 18 lipca 1792 roku na czele swej dywizji odparł liczne ataki wojsk moskiewskich, dając możność wycofania się głównym siłom polskim.Po przystąpieniu króla do targowiczan, upadku Kon­stytucji 3 Maja i dokonaniu przez zaborców II rozbioru Polski zebrał się w Grodnie 17 czerwca 1793 roku ostatni sejm Rzeczypospolitej, który zatwierdził traktat rozbio­rowy. Jednocześnie w związku ze zmianami terytorial­nymi państwa sejm przeprowadził reorganizację podziału administracyjnego. Wówczas też ziemia chełmska została podniesiona do rangi województwa. Terytorium nowego województwa obejmowało międzyrzecze Bugu i Wieprza (bez Krasnegostawu) oraz ziemię parczewską i łukowską.Nar<5d polski nie pogodził się jednak z zaborami. W dniu 24 marca 1794 roku Tadeusz Kościuszko wzniecił powstanie w Krakowie, do którego jako pierwsze przy­stąpiło społeczeństwo ziemi chełmskiej na wiecu zwoła­nym na Górce już w dniu 6 kwietnia. Spośród mie­szczaństwa chełmskiego i okolicznego chłopstwa sformo­wany został chełmski pułk milicji powstańczej. Tu miała miejsce koncentracja wojsk powstańczych pod wodzą gen. Raczyńskiego, a później gen. Grochowskiego. Ten ruch narodowy władze carskie nazywały burzą chełmską lub powstaniem chełmskim. Jednakże po początkowych sukcesach insurekcja poczęła chylić się ku upadkowi. Wojska polskie broniące pod wodzą gen. Zajączka linii Bugu poniosły klęskę pod Dubienką (3 czerwca 1794 r.) i wycofały się pod Chełm. W dniu 8 czerwca na przed­polach Chełma, gdzie obecnie wznosi się cementownia, wojska carskie zadały ponowny cios armii polskiej. Zginął tu bohaterski dowódca kosynierów płk Micha! Chomentowski. Siły polskie wycofały się przez Krasny­staw w kierunku Lublina. Odszedł z nimi pułk milicji chełmskiej, odjechał też z Chełma dzielny biskup Porfi-riusz Ważyński, gorący patriota, przewodniczący komi­tetu powstańczego.Upadło powstanie, zginęli lub poszli do niewoli wraz ze swoim Naczelnikiem jego żołnierze. Nastąpił trzeci rozbiór Polski (1795 r.). Kraj stracił niepodległość. Za­chodnia' część województwa chełmskiego trafiła pod pa­nowanie Austrii, która utworzyła tu prowincję zwaną Galicją Zachodnią. Nowy podział administracyjny wpro­wadził cyrkuły (okręgi). Taki cyrkuł utworzono również w Chełmie, ale w 1803 roku został on włączony do cyr­kułu bialskiego. Znaczenie Chełma upada.Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego region chełm­ski w granicach po środkowy Bug, jako osobny powiat, wszedł w skład departamentu lubelskiego (1809 r.). Klę­ska Napoleona pod Moskwą przekreśliła polityczny byt Księstwa; w styczniu 1813 roku wojska rosyjskie wkro­czyły w jego granice. Decyzją kongresu wiedeńskiego dnia 20 czerwca 1815 roku zostało proklamowane Króle­stwo Polskie podległe Rosji. W jego granicach znalazł się również departament lubelski przemianowany na wo­jewództwo, w którego obrębie z dawnych dziesięciu po­wiatów utworzono cztery obwody. Dawne powiaty chełmski i krasnostawski stanowiły wspólny obwód z siedzibą władz w Krasnymstawie. W Chełmie pozostał jedynie okręg wyborczy i sądowy.Po powstaniu listopadowym (w 1837 r.) władze car­skie przemianowały w Królestwie Kongresowym woje­wództwa na gubernie, obwody na powiaty, a powiaty na okręgi. Odtąd na omawianym terenie funkcjonował do 1866 roku powiat krasnostawski obejmujący okręgi chełmski i krasnostawski.W czasie powstania listopadowego społeczeństwo re­gionu chełmskiego opowiedziało się za ruchem wolnościo­wym. Dużą rolę odegrał tu płk Henryk Ignacy Ka­mieński z Rudy Chełmskiej (obecnie Ruda Huta), awan­sowany pod koniec powstania na generała. Był on ko­mendantem okręgu lubelskiego. Major Adam Jaraczew-ski z Borowicy własnym kosztem uformował pod Kra-snymstawem pułk kosynierów.W okresie poprzedzającym Wiosnę Ludów zawiązała się w okręgu chełmskim komórka organizacyjna Stowa­rzyszenia Ludu Polskiego, której przewodził Henryk Ka­mieński z Rudy Chełmskiej, teoretyk i działacz ruchu rewolucyjnego.Przed powstaniem styczniowym, już w 1861 roku w okręgach chełmskim i krasnostawskim została zawiązana komórka spiskowa obozu „Czerwonych", która szybko rozrastała się, stając się jedną z najsilniejszych w gu­berni lubelskiej. Naczelnikiem jej był Leon Niemirowski z Nowosiółek. Mieszkańcy Chełmskiego i sąsiednich re­jonów licznie uczestniczyli w powstaniu styczniowym, zasilając walczące na tym terenie partie powstańcze. Le­karz z Dubienki Mikołaj Nieczaj przewodził oddziałowi w sile ponad 400 ludzi. Działały tu partie Cwieka-Ciesz-kowskiego, Ruckiego, Jankowskiego, Krysińskiego oraz Lelewela-Borelowskiego i Zakrzewskiego. Duży rozgłos zyskał oddział dowodzony przez Kazimierza Bogdanowi­cza z Nadrybia. Z tamtych czasów pozostały licznie roz­siane mogiły powstańcze, m.in. w Chełmie, Włodawie, Sosnowicy, Siedliszczu i Sawinie. W lesie niedaleko Sa­wina istnieje do dziś duży kamień narzutowy, zwany Kamieniem Powstańców ze względu na organizowane tu zbiórki i biwaki powstańcze.Upadek powstania pociągnął za sobą liczne represje. Miasta utraciły resztki samorządu. W celu usprawnienia nadzoru policyjnego w 1867 roku wprowadzono podział guberni na mniejsze jednostki administracyjne, reakty­wując dawny powiat chełmski i tworząc nowy powiat włodawski. Jednocześnie władze carskie przystąpiły do akcji rusyfikacyjnej, która miała szczególnie duże na­silenie na terenie powiatu chełmskiego i Podlasia. Na­stąpiły krwawe prześladowania unitów połączone z ka­satą unii w 1875 roku.W tym czasie następuje pewien rozwój gospodarki kapitalistycznej. Została otwarta kolej nadwiślańska (1877 r.) przebiegająca przez Kanie, Rejowiec, Chełm, Dorohusk i dalej na wschód. Powstał cały szereg za­kładów przemysłowych, m.in. cukrownia, gorzelnie, wy­twórnie narzędzi rolniczych.Wzrost świadomości społeczeństwa, zorganizowanie klasy robotniczej i narastanie woli walki doprowadziły do wybuchu, rewolucji w 1905 roku. Szerzyła się fala strajków szkolnych i robotniczych , (Dubeczno, Opalin, Chełm, Krasnystaw, Siedliszcze, Rejowiec). Charaktery­styczną dla Chełmskiego formą walki były organizowane przy pomocy działaczy SDKPiL pochody folwarczne gru­pujące od 200 do 500 manifestantów. Robotnicy fol­warczni domagali się polepszenia swej doli, poprawy warunków pracy i podwyżki płac. Ludność żądała wpro­wadzenia języka polskiego w szkołach i urzędach. Wła­dze carskie zmuszone były pójść na pewne ustępstwa, które okazały się jednak tylko posunięciami taktycznymi. Chylący się ku upadkowi carat konsekwentnie kontynu­ował swą politykę zmierzającą do całkowitej rusyfikacji podległych mu ziem. Zasadniczym działaniem w tej spra­wie było utworzenie w 1912 roku guberni chełmskiej, złożonej z ośmiu powiatów obejmujących obszar od Bił­goraja na południu po Konstantynów na północy. Na­stępnym posunięciem było oderwanie tej guberni od Królestwa Polskiego i przyłączenie jej do Rosji (1915 r.). W tym samym roku front I wojny światowej przesunął się na wschód i tereny, o których mowa, zajęły wojska austriackie. Okupacyjne władze austriackie zniosły gu­bernię chełmską, a w jej miejsce utworzyły Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Lublinie, do którego został włączony obwód chełmski (1916 r.), przemianowany póź­niej na powiat.Dnia 5 listopada 1916 roku cesarze Austrii i Niemiec proklamowali kadłubowe Królestwo Polskie w granicach byłego zaboru rosyjskiego. Przyrzeczenie to zaborcy już wkrótce złamali. 9 lutego 1918 roku w Brześciu przed­stawiciele państw centralnych zawarli układ z mario­netkowym rządem ukraińskim, na podstawie którego oddali Ukrainie m.in. powiat chełmski. Wywołało to gwałtowny sprzeciw społeczeństwa polskiego. W dniu 3 maja 1918 roku została zwołana w Chełmie masowa manifestacja protestacyjna, w której brało udział ponad 50 tys. ludności polskiej.Po zwycięstwie Rewolucji Październikowej i zawarciu pokoju w Brześciu (3 III 1918 r.), a następnie anulowaniu przez władzę radziecką traktatów dotyczących rozbiorów Polski w sierpniu 1918 roku, rozszerzyła się fala rewo­lucyjna w całej Europie. Okupanci czuli się coraz mniej pewnie. We wrześniu 1918 roku na terenie regionu lu­belskiego zaczęto rozbrajać wojska austriackie. W pier­wszych dniach listopada tegoż roku powiat chełmski był już wolny od okupanta. Powstało odrodzone państwo pol­skie. Powiaty: chełmski, krasnostawski i włodawski zo­stały utworzone w swych tradycyjnych granicach.W okresie międzywojennym rozwój ekonomiczny re­gionu był nieznaczny. Poza uruchomieniem niedużej ce­mentowni w Rejowcu i budową osiedla kolejowego w Chełmie funkcjonowały głównie drobne zakłady prze­mysłu rolno-spożywczego. Ruch rewolucyjny zaczął się na tych terenach w 1905 roku, kiedy w powiatach chełm­skim i krasnostawskim ukształtowały się silne organiza­cje SDKPiL oraz PPS-Lewicy. W czasie okupacji austria­ckiej (1915-1918) rozwinął się ruch ludowy skupiony wokół PSL. W powiecie krasnostawskim działały 32 ko­ła zrzeszające około 1500 członków. Był to rejon o naj­większych wpływach tego stronnictwa w kraju. Wiosną 1918 roku SDKPiL i PPS-Lewica zaczęły tworzyć rady delegatów robotniczych oraz rady delegatów folwar­cznych. W powiecie krasnostawskim zorganizowano Radę Delegatów Folwarcznych.Na zjeździe w grudniu 1918 roku nastąpiło połączenieSDKPiL oraz PPS-Lewicy w jedną organizację politycz­ną, która przyjęła nazwę Komunistyczna Partia Robotni­cza Polski. Pod jej wpływem wśród mas pracujących zaczął się szerzyć ruch strajkowy. Rady delegatów w dniach 12-13 marca 1919 roku proklamowały strajk pow­szechny, będący wyrazem protestu przeciwko polityce rządowej. Przystąpił do niego w całości powiat krasno­stawski. Wybuchł też strajk robotników rolnych zakoń­czony ugodą lubelską. Wiosną 1920 roku robotnicy po­wiatu chełmskiego przystąpili do strajku w dowód so­lidarności z robotnikami Lublina. W 1920 roku został utworzony Rewolucyjny Komitet Lubelski. Takie komi­tety powstały też w Chełmie i Krasnymstawie.W 1922 roku KPRP przystąpiła do wyborów do Sej­mu z własną listą wyborczą jako Związek Proletariatu Miast i Wsi. Komitet wyborczy z tej listy utworzony był również w Chełmie. W 1923 roku w skład KPRP weszła Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy, która miała swoje komórki w powiatach chełmskim i włodaw-skim, a częściowo i w krasnostawskim. W 1925 roku KPRP przekształciła się w Komunistyczną Partię Polski.Na wsi działały partie chłopskie PSL „Piast" i PSL „Wyzwolenie" oraz Radykalne Stronnictwo Chłopskie. Wśród robotników rolnych znaczne wpływy miała PPS. W roku 1924 grupa radykalnych działaczy i posłów na sejm odłączyła się pd szeregów PSL „Wyzwolenie" i utworzyła Niezależną Partię Chłopską, która znalazła się pod wpływami KPRP. W powiatach chełmskim i krasno­stawskim powstały komitety okręgowe NPCh. W 1928 roku kontynuację jej działalności podjęło Zjednoczenie Lewicy Chłopskiej „Samopomoc".Walka prowadzona przez partie robotnicze i chłopskie przybierała różne formy. Organizowano wiece, strajki, demonstracje i obchody 1 Maja, rozwieszano odezwy antyrządowe. Na hasło jednolitego frontu walki klasy robotniczej wysunięte w 1934 roku przez KPP, chłopi powiatu krasnostawskiego odpowiedzieli utworzeniem Powiatowego Jednolitofrontowego Komitetu w Krasnym­stawie. W końcu 1936 roku do tego frontu przystąpiły także związki zawodowe w Chełmie.W czasie wojny obronnej 1939 roku przez między­rzecze Bugu i Wieprza przetoczyły się masy wojska pol­skiego kierujące się z północy na południe. Chełm był głównym punktem zbornym przy formowaniu się grupy armii gen. Dąb-Biernackiego, przemianowanej później na Front Północny. Na terenach tych nie rozegrały się wprawdzie poważniejsze działania wojenne, jednak jed­nostki polskie stoczyły tu szereg krwawych bitew, m.in. pod Włodawą (17IX), pod Sawinem (19IX), pod Kra­snymstawem (19IX), pod Bończą (22IX) i Wytycznem (1X). W dniach 26-29 września przez rejon Włodawy przeszła w kierunku na Sosnowicę Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie" gen. Kleeberga.Okres okupacji przyniósł masowe wyniszczenie ludno­ści i ruinę gospodarki narodowej. Już w styczniu 1940 roku hitlerowcy dokonali zbiorowego mordu na pacjen­tach szpitala psychiatrycznego w Chełmie, uśmiercając 420 osób. W Kumowej Dolinie pod Chełmem systema­tycznie tracono więźniów przywożonych z Chełma. Dru­gie miejsce straceń to las Borek, gdzie urządzone było polowe krematorium. Liczną grupę patriotów polskich rozstrzelano na Targowicy (plac targowy) w Chełmie. Całkowitemu wyniszczeniu uległa ludność żydowska. Na terenie obecnego województwa funkcjonowało 10 gett, 22 obozy pracy, 3 duże obozy jenieckie (w Chełmie, Wło­dawie i Żmudzi) oraz obóz masowej zagłady w Sobibo-rze, gdzie zginęło ćwierć miliona ludzi. Okupant doko­nywał licznych pacyfikacji połączonych z mordowaniem ludności i paleniem zabudowań (m.in. wsie: Bończa, Anielpol, Olszanka, Sosnowica, Staw, Pawłów i Wierz­bica).Na terror okupanta społeczeństwo odpowiedziało sa­botażami i walką zbrojną. Utworzył się silny ruch opo­ru. Powstało wiele organizacji konspiracyjnych, które później zostały zrzeszone w Związek Walki Zbrojnej, przekształcony następnie w Armię Krajową. W powiecie krasnostawskim liczne były oddziały Batalionów Chłop­skich. W 1941 roku powstały pierwsze lewicowe oddziały do walki z okupantem pod nazwą „Czerwona Partyzan­tka". Działały oddziały Gwardii Ludowej, Armii Ludo­wej i partyzantki radzieckiej.Oddziały partyzanckie dokonywały licznych akcji na transporty kolejowe, więzienia, urzędy gminne, mleczar­nie i załogi niemieckie. Słynna była akcja odbicia więź­niów w Krasnymstawie. W nocy z 19 na 20 IX 1943 roku oddział BCh dowodzony przez Stanisława Sokołowskiego, ps. „Rolnik", podstępem opanował więzienie, z którego wyprowadził 234 aresztowanych, a następnie wycofał się bez strat do lasu pod Niemienicami. Do historii regionu weszła bitwa o Wojsławice. Na wieść o zamierzonej dnia 17IV 1944 roku pacyfikacji Wojsławic zarządzono zbiórkę okolicznych plutonów. Połączonymi siłami AK, BCh, AL i partyzantki radzieckiej dowodził por. Witold Fałkowski, ps. „Wilk", komendant miejscowego rejonu AK. Wczes­nym rankiem od strony Uchań zbliżyła się ekspedycja hitlerowska w sile ok. 1000 ludzi złożona z żandarmów i pomocniczych oddziałów ukraińskich. Na przedpolach Wojsławic kolumnie hitlerowskiej stawiły czoła plutonjAK i BCh. Wróg zmuszony został do odwrotu mając 15 zabitych i 25 rannych. Straty partyzantów wynosiły 10 zabitych, w tym 3 z oddziału radzieckiego wraz z do­wódcą mjr. Mikołajem Fiodorowem.W miarę zbliżania się frontu nasilała się walka par­tyzancka, wzrastała liczba akcji dywersyjnych, dezorga­nizując zaplecze wroga.W dniu 21 lipca 1944 roku radzieckie wojska 1 Frontu Białoruskiego na odcinku od Dubienki po Wolę Uhru-ską sforsowały Bug. W rejonie Dorohuska przerwała front 69 Armia Radziecka wspierana ogniem artylerii I Armii Wojska Polskiego. Wczesnym rankiem 22 lipca jednostki 69 Armii — 7 Korpus Kawalerii Gwardyjskiej wspólnie ze 107 Brygadą Pancerną 16 Korpusu Pancernego i 5 Pułkiem Motocyklistów 2 Armii Pancernej po kilkugo­dzinnej walce wyparły z Chełma garnizon niemiecki wyzwalając miasto. 24 lipca wkroczyły do miasta jed­nostki I Armii Wojska Polskiego.22 lipca Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego — pierwszy polski rząd ludowy — ogłosił w Chełmie wieko­pomny Manifest do Narodu Polskiego, stanowiący dekla­rację i program nowej władzy. Przez pierwsze 10 dni wolności Chełm był stolicą Polski Ludowej.Nastąpiły trudne lata walki z reakcyjnym podzie­miem o utrwalenie zdobyczy społecznych, o umocnienie władzy ludu, lata odbudowy kraju. Długa walka z ban­dami została zakończona dopiero w październiku 1951 roku. Na terenie byłych powiatów: chełmskiego, krasno­stawskiego i włodawskiego straciło w niej życie 1408 osób.Jednocześnie trwała uporczywa praca nad usuwaniem zniszczeń wojennych i wiekowych zaniedbań gospodar­czych. W wyniku reform rozparcelowano majątki ziem­skie, upaństwowiono zakłady przemysłowe. Przystąpiono do odbudowy zakładów przemysłowych i do budowy no­woczesnego przemysłu. W okresie planu 6-letniego roz­budowano cementownię „Pokój" w Rejowcu, w następ­nych latach powstał kombinat cementowy w Chełmie (1960 i 1973), zakłady obuwnicze w Chełmie, zakład garbarski we Włodawie oraz nowoczesne zakłady prze­mysłowe w Krasnymstawie. W tym samym czasie roz­budowują się osiedla mieszkaniowe, powstają całe dziel­nice nowoczesnych bloków. Zostaje przeprowadzona elek­tryfikacja wsi, buduje się nowoczesną sieć dróg o utwar­dzonej nawierzchni, rośnie liczba placówek handlowych i sieć punktów usługowych. Jednocześnie rozwija się szkolnictwo, i kultura. Zostaje zlikwidowany analfabetyzm. W wyniku wysiłku całego społeczeństwa zmienia się obli­cze społeczne i gospodarcze kraju.1 czerwca 1975 roku w następstwie nowego podziałuadministracyjnego utworzone zostało województwo chełm­skie, w którego skład obok powiatu chełmskiego weszły części powiatów krasnostawskiego i włodawskiego, a także dwie gminy z byłego powiatu hrubieszowskiego oraz jed­na z parczewskiego.[yasr_visitor_votes size="large"]

Comments

comments