HISTORIA SŁUPSKA

Gród słupski już w XII w. był najpoważniejszą — obok Gdańska i Świecia — kasztelanią na wschodnim Pomorzu (w r. 1180 Castellania slupensis). Słupsk, jak i obszary przy­ległe, do końca XII w. był we władaniu książąt sławień-skich — Raciborzyców. Kiedy na przełomie XII/XIII w. na Pomorzu Zachodnim zaznaczył się bardzo duży wpływ rzą­dów duńskich, król Waldemar II — wykorzystując pewne wewnętrzne trudności Władysława Laskonogiego (od r. 1202 był on opiekunem niepełnoletniego Racibora II, ostatniego z Raciborzyców) — zajął i podporządkował sobie cały ten obszar.W latach 1220—1226 Słupsk znalazł się pod panowaniem Barnima I szczecińskiego. Korzystając ze słabości Polski dzielnicowej książę Pomorza Gdańskiego Świętopełk (syn księcia Mściwoja I i Zwinisławy, córki Mieszka Starego) po wyparciu Barnima I i klęsce zadanej Duńczykom w r. 1227 zajął te terytoria i odtąd władzę nad nimi spra­wowali książęta gdańscy. Jednakże Świętopełk, dążąc do rozwoju ówczesnego grodu i księstwa słupskiego, napoty­kał wiele przeszkód. Bolesław Pobożny, książę kaliski — wspólnie z księciem Pomorza Zachodniego Warcisławem iii oraz biskupem kamieńskim Hermanem — najechał Pomo­rze Wschodnie, oblegając również Słupsk i niszcząc jego okolice. Świętopełk, chcąc wyzwolić zagarnięte ziemie, od­czekał aż pod Słupskiem pozostały jedynie wojska biskupa Hermana, napadł go i rozbił jego oddziały. Do końca swego panowania Świętopełk umacniał gospodarcze i polityczne związki Słupska z Gdańskiem.Syn i następca Świętopełka Mściwoj II należał do szcze­gólnie troskliwych opiekunów Słupska i księstwa słupskie­go. Władzę swą sprawował w latach 1266—1294 (był ostat­nim księciem gdańskim). Rezydował głównie w Słupsku, czego dowodem jest fakt, że wydał tu aż 23 dokumenty i za­łożył dwa klasztory; wspomniany już dominikanów i nor­bertanek w r. 1281.Mściwoj II prowadził ożywioną działalność w zakresie podniesienia na wyższy poziom oświaty i kultury w mie­ście. Opowiadał się wyraźnie za przynależnością Słupska do Polski i dlatego prowadził ciągłe wojny ze swym bra­tem, księciem gdańskim Warcisławem II, który szukał oparcia u Niemców. W obliczu bezpotomnej śmierci zapi­sał swe księstwo wraz ze Słupskiem w r. 1282 siostrzeńco­wi, Przemysłowi II. Po śmierci Mściwoja II w r. 1294 rządy nad tą ziemią objął faktycznie Przemysł II, korono­wany w r. 1295 na króla Polski. Wkrótce po objęciu władzy za namową Brandenburczyków Przemyśla zamordowano, a władzę nad Słupskiem przejął książę Pomorza Zachodnie­go Warcisław IV. Mimo trudnej i skomplikowanej sytuacji politycznej jaka w tym okresie zaistniała, Słupsk — aż do zajęcia go w r. 1307 przez Brandenburczyków — nada! należał do Polski. W tymże roku w celu wygnania na­jeźdźców Władysław Łokietek zwróoił się o pomoc do Krzy­żaków. Miało to fatalne następstwa, gdyż w r. 1308 zakonwyparł Brandenburczyków, lecz sam przy tej okazji opa­nował ziemię słupską, mordując setki ludzi narodowości polskiej. Wkrótce potem nastąpił podział Pomorza Gdań­skiego, w wyniku czego Słupsk pozostał w rękach Bran­denburczyków.Margrabiowie brandenburscy dla umocnienia swojej władzy nadali Słupskowi w r. 1310 lubeckie prawo miejskie (dokument lokacyjny wystawiony został 9 września 1310 r. w Krępcewie powiat pyrzycki przez margrabiego Walde­mara). Powiększyli jednocześnie powierzchnię miasta.Książę pomorski Warcisław IV odzyskał ziemię słupską i Słupsk po zwycięskiej wojnie z Brandenburgią w r. 1317, a margrabiego Waldemara zmusił do zawarcia dozgonnej przyjaźni. Po śmierci Warcisława IV w r. 1326 władzę nad Słupskiem i opiekuństwo nad jego małoletnimi synami ob­jął książę szczeciński Barnim III Wielki.Barnim III Wielki sprawował władzę nad Słupskiem w latach 1226-1239. Powiększał i umacniał miasto, przygo­towując jednocześnie synów Warcisława IV do objęcia rzą­dów nad ziemią słupską. Przedtem jednak pożyczył od Krzyżaków 6000 grzywien w złocie, dając im w zastaw na okres dwunastu lat księstwo słupskie i miasto. Mieszczanie i chłopi nie chcąc pozostawać pod jarzmem krzyżackim sa­mi w r. 1341 wykupili się deklarując tym samym przyna­leżność do Polski.Bezpośrednio po opuszczeniu Słupska przez Krzyżaków, władzę nad miastem przejął książę Bogusław V, który za­początkował nowy rozdział stosunków między Słupskiem i Polską. Potwierdzeniem tego może być zawarte w r. 1343 przymierze z królem polskim Kazimierzem Wielkim. Po­rozumienie to miało bezpośredni wpływ na rozwój gospo­darczy i kulturalny miasta.Następni władcy Słupska, podobnie jak Bogusław V, utrzymywali nadal ścisłe kontakty z Polską. Bardzo ścisłe więzy z Polską utrzymywał szczególnie Bogusław VIII, któ­ry w dobie Grunwaldu — pomimo różnych obietnic ze stro­ny Krzyżaków — stanął po stronie Władysława Jagiełły. Za swe wsparcie bitwy pod Grunwaldem otrzymał w doży­wocie kilka grodów: Bytów, Człuchów, Debrzno, Biały Bór, Czarne i Świdwin. W r. 1402 Bogusław VIII potwierdził prawo i przywileje Słupska z r. 1310.Będąc u władzy w okresie wojny trzynastoletniej (1454— 1466) książę Eryk II zwany Henrykiem — podobnie jak i jego poprzednicy — opowiedział się po stronie Polski, za co otrzymał w lenno Lębork i Bytów. Wojna trzynastolet­nia miała bardzo duże znaczenie dla losów Słupska, gdyż w jej wyniku znikło groźne sąsiedztwo krzyżackie. Kilku-setkilometrowa granica ziemi słupskiej z Polską miała duży wpływ na dalsze zacieśnienie między nimi więzów gospo­darczych i kulturalnych.Po śmierci Eryka II władzę przejął w r. 1475 książę Bo­gusław X (urodził się na starym zamku w Słupsku w r. 1454, a wychowany był przez Jana Długosza), uważany za najwybitniejszego władcę Pomorza Zachodniego. Książę ten był ściśle związany z Polską i całe swe życie poświęcił od­budowie zniszczonego i zubożałego wojnami kraju. Dzięki jego energicznej działalności oraz rozszerzeniu kontaktów handlowych Słupsk rozwijał się bardzo pomyślnie.Następcy jego — Barnim XI, Bogusław XI, Barnim XII i Bogusław XII — wydali szereg zarządzeń i przepisów porządkowych, handlowych oraz rolniczych, które umożli­wiły dalszy rozwój miasta.Od roku 1625 na Pomorzu Zachodnim — a tym samym w Słupsku — władzę sprawował Bogusław XIV, ostatni słowiański przedstawiciel zachodniopomorskiej linii ksią­żęcej (zmarł bezpotomnie 10 lutego 1637 r.). Bogusław XIV złożył hołd lenny Polsce, utrzymując z nią jednocześnie stałe kontakty gospodarcze i kulturalne.Po wygaśnięciu dynastii pomorskiej i okresie okupacji szwedzkiej, Słupsk przeszedł w r. 1653 pod panowanie Ho­henzollernów.Juz kilka lat po wystąpieniu Marcina Lutra w r. 1517 no­wa wiara rozpoczęła się rozpowszechniać na Pomorzu. Słupsk był jednym z pierwszych ośrodków reformacji na Pomorzu Zachodnim. Zwycięstwo reformacji było ułatwio­ne istnieniem tutaj silnej opozycji wobec kościoła katoli­ckiego.Na ziemi słupskiej reformacja rozpoczęta została przez dwór książęcy (książęta popierali nową religię, wykorzy­stując ją do konfiskaty dóbr kościelnych) i rozwijała się w myśl zasady: „taka ma panować religia, jaką wyznaje władca”.Zwycięstwo reformacji przyczyniło się do powstania pol­skiego piśmiennictwa na Pomorzu Słupskim. Usunięcie z kościoła łaciny i ogólny rozwój szkolnictwa stworzyły za­potrzebowanie na książki w języku zrozumiałym dla lud­ności. Pierwszą polską książkę na Pomorzu wydał Michał Krofey z Bytowa w r. 1586.Po śmierci ostatniego księcia pomorskiego Pomorze Za­chodnie uległo podziałowi na części należące do elektora brandenburskiego i Szwecji — na mocy traktatu westfal­skiego z r. 1648. Słupsk przypadł Brandenburczykom, co zapoczątkowało germanizację na szeroką skalę. Stały na­pływ kolonistów niemieckich powodował ciągłe ogranicza­nie mowy polskiej i kaszubskiej. Żywioł niemiecki posiadał wszędzie przewagę gospodarczą i społeczną; coraz częściej wydawano zakazy przyjmowania do cechów rzemieślników pochodzenia kaszubskiego, dokonywania zakupów u ludno­ści rodzimej itp. W r. 1625 wprowadzono ograniczenia prak­tyk religijnych w językach polskim i kaszubskim, co napot­kało na wiele sprzeciwów ze strony rodzimej ludności. Mi­mo że ludność ta stanowiła w tym okresie większość miesz­kańców Pomorza Słupskiego, już od r. 1640 język polski uwzględniany był tylko przy nauce religii.O czysto polskim charakterze wsi na Pomorzu Słupskim jeszcze na początku XVII w. świadczył fakt, że podczas przysięgi lennej drobnej szlachty w r. 1601 tylko trzy oso­by mogły ją złożyć po niemiecku.Wrogi stosunek władz do ludności rodzimej i niekorzys­tne warunki społeczne spowodowały, że żywotność narze­cza kaszubskiego w drugiej połowie XVII w., a zwłaszcza w XVIII w., szybko zmniejszała się. Pod koniec XVIII w. władze pruskie zaczęły energicznie usuwać polskie nabo­żeństwa. Kazania w języku polskim ustały: w Łupawie — po r. 1786, Dobieszewie — w r. 1787, Skórowie — w r. 1787, Mikorowie — w r. 1788, Nożynie — ok. r. 1790, Damnie — w r. 1796, Rowach i Objeździe — w r. 1796. Zniesienie pol­skich kazań i nauki wyprzedzało niejednokrotnie o dzie­siątki lat ostateczne wygaśnięcie rodzimej mowy wśród chłopów. Do początków XIX w. polskie nabożeństwa utrzy­mały się jedynie w parafiach Gardna Wielka, Smołdzino, Stowięcino, Cecenowo i Główczyce.Duże zasługi w utrwalaniu mowy słowiańskiej na ziemi słupskiej miał Michał Mostnik, pastor ze Smołdzina, który występował pod zlatynizowanym nazwiskiem Pontanus (urodził się w Słupsku, żył w latach 1583—1654). W celu utrwalenia mowy rodzimej Mostnik w r. 1643 wydał w ję­zyku słowiańskim — łączył ówczesną literacką polszczyznę z narzeczem Słowińców — Śpiewnik Kaszubski, Katechizm (Mały Catechizm), Psalmy Dawida itp. Książki Mostnika miały bardzo duży wpływ na przetrwanie mowy rodzimej. W Smołdzinie na przykład kazania w narzeczu słowińskim wygłaszano aż do r. 1830. Dopiero w tymże roku pastor Kypke kategorycznie ich zakazał i prowadził je w języku niemieckim. Spowodowało to rozruchy, które trwały aż do r. 1838.Duży wpływ na działalność Mostnika wywierała Anna Croy, ostatnia przedstawicielka rodu książęcego, która fi­nansowała wszystkie jego wydawnictwa. Obie te postacie położyły znaczne zasługi w historii zmagań z germanizacją w ostatnim okresie niezależności politycznej Pomorza Za­chodniego.Bezpośrednio po śmierci księżnej Anny Croy (zmarła na zamku w Słupsku w r. 1660) i przejęciu Słupska przez1. Zasięg mowy słowińskiej i kaszubskiej w latach 1860—1896Niemców, nastąpił okres szybkiego tępienia kaszubszczyzny oraz izolowania Słowińców w rejonie jezior Gardno i Łeb­sko. Silnym narzędziem w przyspieszaniu akcji germaniza-cyjnej była pruska służba wojskowa oraz założona w r. 1769 przez Fryderyka II pruska szkoła kadetów. Oba te ogni­wa odegrały poważną rolę w niemczeniu szlachty Kaszub.Od końca XVIII w. miasto rozwijało się gospodarczo dość szybko. W wieku XIX szczególnie rozwijały się handel, rze­miosło i przemysł. Przyczyniły się do tego rozbudowa linii kolejowych, dróg bitych oraz szerokie kontakty morskie przez port w Ustce.Znaczny wpływ na zakłócenia rozwoju gospodarczego miasta miały liczne pożary i epidemie. Do największych należy zaliczyć pożary notowane w latach: 1395, 1476, 1554, 1558, 1563, 1616, 1665, 1685 i 1718. Poza swym niszczyciel­skim charakterem i pewnym zubożeniem mieszczan, pożary decydowały o zmianach kształtu zabudowy miasta, prze­biegu ulic, a często rodzaju zabudowy.Pierwszy większy pożar zanotowany został w kronikach Słupska w r. 1395, kiedy uległo zagładzie prawie całe mia­sto. Za panowania Bogusława X w r. 1476 miał miejsce na­stępny ogromny pożar, który w ciągu trzech godzin znisz­czył miasto. Według niepełnych dokumentów zachowały się wówczas jedynie klasztor, młyn wodny, ratusz miejski i ko­ściół Św. Mikołaja. Z domów mieszkalnych natomiast prawdopodobnie tylko jeden przy rynku. Pozostałe pożary, może nieco mniejsze, również kilkakrotnie niszczyły mia­sto.Władze miejskie, biorąc pod uwagę częste nieszczęścia, wydały Stare i nowe statuta i przywileje miasta Słupska na Pomorzu Zachodnim z r. 1611, w których m. in. czytamy:Władze miejskie Słupska wydały także specjalne zarzą­dzenia, które miały na celu ograniczanie i zwalczanie nie­bezpieczeństw epidemii. Pierwsza wiadomość odnotowana w kronikach miasta o epidemii pochodzi z r. 1439, a następ­na z r. 1489. Szczególnie ciężkie i tragiczne w skutkach by­ły epidemie w latach 1564, 1589, 1602, 1630 i 1637. W r. 1564 w wyniku epidemii zmarło w Słupsku około 1000 osób. Dla bezpieczeństwa w czasie epidemii zamykano bramy miasta, a chorych umieszczano w szpitalu Św. Jerzego lub izolowano w mieszkaniach.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments